पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

१२४ श्रेढीव्यवहारः
व्यवकलिते आर्याद्वयम्—
ऊनमधिकाद्विशोध्यं धनं धनादृणमृणादधिकमूनात् ।
व्यस्तं तदन्तरं खादृणं धनं धनमृणं भवति ॥
शून्यविहीनमृणमृणं धनं (धनं) भवति शून्यमाकाशात् ।
शोध्यं यदा धनमृणादृणं धनाद्वा तदा क्षेप्यम् ॥
ऊनो धनराशिरधिकाद्धनराशेः सकाशाद्विशोध्यः ( तदन्तरं धनं ) भवति । एवमून
ऋणराशिरधिकादृणराशेः शोध्यः¹ तथाधिको (ध)नराशिरूनाद्धनराशेः शोध्यस्तदन्तरमृणं
स्यात् । अधिकऋणराशिरूनादृणराशेः शोध्यस्तदन्तरं धनं स्यात् । यदि शून्यादृणराशिः शोध्यते
तदा स धनात्मकः स्यात् तथा तस्मादेव शून्याद्यदा धनराशिः² शोध्यते तदा स ऋणात्मकः
स्यात् । यदि ऋणराशिः शून्येन हीनः क्रियते तदा स ऋणात्मक एव स्यात्, यदि धनराशिः शून्येन
हीनः क्रियते तदा स धनमेव स्यात् । अथ यदि शून्यं शून्यादूनीक्रियते तदा तस्मिन् शून्य-
राशौ शून्यं क्षेप्यमेव तथा यदा धनमृणाच्छोध्यमानं तदा ऋणराशौ धनराशिः क्षेप्यः³ यदा वा
ऋणराशिर्धनराशेः शोध्यः स्यात्तदा तस्मिन् धनराशौ⁴ ऋणराशिः क्षेप्य एवेति व्यवकलितम्⁵ ।
अथ प्रत्युत्पन्न आर्या—
ऋणमृणधनयोर्घातो धनमृणयोर्धनवधो धनं भवति ।
शून्यर्णयोः खधनयोः खशून्ययोर्वा वधः शून्यम् ॥
ऋणराशिधनराश्योर्घात ऋणात्मकः स्यात् । द्वयोः ऋणराश्योर्घातो⁶ धनं स्यात् तथा
(द्वयोः धनराश्योर्घातः धनं स्यात् ) । शून्यऋणयोर्वधः तथा ( शून्यधनयोः ) शून्यशून्ययोश्च
शून्यं स्यात् । समाप्तः प्रत्युत्पन्नः ।
अथ भागहरणे आर्या सार्धा—
धनभक्तं धनमृणहृतमृणं धनं (भवति) खं खभक्तं खम् ।
भक्तमृणेन धनमृणं धनेन हृतमृणमृणं भवति ॥
खोद्धृतमृणं धनं वा तच्छेदः⁷ खमृणधनविभक्तं खम् ।
धनराशौ धनराशिना हृते फलं धनं स्यात्, एवमृणराशौ ऋणराशिना हृते फलं
धनमेव स्यात् । शून्ये शून्येन विभक्ते फलं शून्यं स्यात् । ऋणराशिना धनराशौ भक्ते फल-
मृणं स्यात्, धनराशिना ऋणराशौ हृते फलं ऋणमेव स्यात् । ऋणराशौ धनराशौ वा⁸
शून्येन ह्रियमाणे⁹ तयोः ऋणधनराश्योश्छेदः शून्यमेव, न किंचित्फलमित्यर्थः । शून्यराशौ
ऋणराशिना धनराशिना वा भक्ते फलं शून्यमेवेति भागहारः ।
¹ ऋणराशिनाधिकादृणराशेः शोध्यं । ² यन° । ³ क्षेप्य । ⁴ तस्मिन्नयनराशौ ।
⁵ व्यपक° । ⁶ °राश्यौ° । ⁷ तछेदः । ⁸ चा । ⁹ क्रियमाणे ।