पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

७८ मिश्रकव्यवहारः
युतो ७ विक्रयः ; एष एव द्वितीयस्थाने अन्त्यार्घेण ३ हतः २१, व्येकः २०, तुल्येन
हरेण गुणितः २४०, एष क्रयः ; एताभ्यां क्रयविक्रयाभ्यां समधनता भवति । तद्यथा,
एकस्य पुरुषस्य धनं १/३, चत्वारिंशदधिकेन शतद्वयेन गुणितं २४० १/३, स्वच्छेदेन भक्तमपवर्तितं वा
भवत्यशीतिः ८०, अतो रूपेण सप्तानां सप्तानां विक्रये एकादश रूपाणि प्राप्यन्ते ११, पण्यशेषं
अथमन्त्यार्घेण हतं ६, अनन्तराप्ते संयोज्य विंशतिः २०; द्वितीयस्य धनं रूपपादः १/४, एष
चत्वारिंशदधिकेन शतद्वयेन गुणितः २४० १/४, स्वच्छेदेन भक्तोऽपवर्त्तितो वा षष्टिः ६०,
अतो रूपेण सप्तानां सप्तानां विक्रये अष्टौ रूपाणि प्राप्यन्ते, पण्यशेषं चत्वारः ४ एते
शेषार्घेण त्रिकेण ३ हता द्वादश १२, अनन्तराप्तेष्वष्टसु संयोज्य जाता विंशतिः २०; तृतीयस्य
धनं रूपार्धम् १/२, एतच्चत्वारिंशदधिकशतद्वयेन गुणितं २४० १/२, स्वच्छेदेन भक्तमपवर्तितं वा
विंशत्युत्तरं (शतं) १२०, अतो रूपेण सप्तानां सप्तानां विक्रये सप्तदश रूपाणि लभ्यन्ते १७,
पण्यशेषं रूपमेकम् १, एतच्छेषार्घेण त्रिकेण ३ हतं त्रय एव, एताननन्तराप्तेषु सप्तदशसु संयोज्य
जाता विंशति २०; एवं सर्वेषु समधनता जाता ।
अथ प्रथमोदाहरणे प्रकारान्तरेणापि क्रियान्तरेण समधनतान्तरं दर्शयते । तद्यथा,
तान्येव वित्तानि १ । ३ । ५, स एव शेषार्घः ३ । अत्र वित्तेषु पञ्च अधिकानि, इष्टेन
द्विकेन युतानि ७ एष विक्रयः; एष एव द्वितीयस्थानस्थितः अन्त्यार्घेण ३ हतः २१, व्येकः
२०, एष क्रयः । एताभ्यां क्रयविक्रयाभ्यां धनानामेषां १ । ३ । ५ गुणभागाभ्यां लाभाः क्रमेण
२।८।१४, पण्यशेषाणि च ६।४।२, एषां विक्रयाप्तवित्तानां पण्यशेषाणां च तुल्येन द्विकेनापवर्त्त-
नमस्तीत्यपवर्तिताः १/३ । ४/२ । ७/१ । यैव समधनता सैव क्रयः, तथा चैकरूपधनस्य १०, अतो रूपेण
सप्तानां सप्तानां विक्रये रूपमेव लभ्यते, पण्यशेषं ३, अन्त्यार्घेण हतं ६, अनन्तराप्ते क्षिप्तं १०;
द्वितीयपुरुषस्य क्रयः ३०, अतो रूपेण सप्तानां सप्तानां विक्रये लभ्यन्ते रूपाणि ४, पण्यशेषं २
अन्त्यार्घेण हतं ६, अनन्तराप्ते क्षिप्तं १०; अथ तृतीयपुरुषस्य क्रयः ५०, अतो रूपेण सप्तानां
सप्तानां विक्रये लभ्यन्ते रूपाणि सप्त ७, पण्यशेषं १ अन्त्यार्घेण हतं¹ ३, अनन्तराप्ते क्षिपेत् १० ।
अस्यामेव समधनतायां यदि शेषार्घस्य छेदो⁴ भवति तदा³ विशेषमाह—
शेषार्घस्य च छेदे छेदसमत्वं² धनेः सह विदध्यात् ।
क्रयविक्रयौ ततो यौ तुल्यच्छेदेन सङ्गुणयेत् ॥ ६२ ॥
पण्यशेषमूल्यस्य यदि छेदो भवति तदा धनानां तस्य (च) छेदसाम्यं कार्यम्, तदनन्तरं
सर्वेषां छेदलोपः । अथ धनानां मध्ये यो राशिरधिकः स इष्टेन राशिना सहितो विक्रयः⁵ ।
एष एव द्वितीयस्थानस्थोऽन्त्यार्घेण घनैः (सह) कृतच्छेदसाम्यलुप्तच्छेदेन हतो निरेकः, धनानां
शेषार्घस्य च छेदसादृश्ये कृते यः सदृशच्छेदस्तैन⁶ गुणितः क्रयो भवति इत्यन्तं प्राक्तनं कर्म
कार्यम् । इहत्यस्त्वयं विशेषः, एतावनन्तरोक्तौ क्रयविक्रयौ द्वावपि तुल्येन तेन छेदेन
¹ हतं ३० । ² 'संच्छेदान् । ³ तथा । ⁴ शेषार्घस्यच्छेदे च्छेदं । ⁵ विषयः । ⁶ 'शच्छेद-
स्तेषां च लोपिनः तेन ।