पाटीगणित (श्रीधराचार्य - प्राचीन संस्कृत टीका एवं प्रो. कृपाशंकर शुक्ल सविस्तार व्याख्या)

६४ मिश्रकव्यवहारः
पञ्च माषा माषत्रिभागयुक्ताः सार्धैकादशवर्णकाः, तथा चत्वारः माषाः माषषड्भाग-
सहिताः दशवर्णकाः, तथा सप्त माषा माषार्धसहिताः¹ सार्धसप्तवर्णकाः समावर्त्यमानाः कीदृशा-
श्चान्तरवर्णका² जायन्ते । परभागानुबन्धविधिना सवर्णे न्यासः --
२३/२ | १०/१ | १५/२
१६/३ | २५/६ | १५/२
हेम्ना १६/३ ³वर्णाः २३/२ गुणिताः ३६८/६ द्वाभ्यामपवर्तितच्छेदंशाः १८४/३, हेम्ना २५/६
वर्णाः १० गुणिताः २५०/६ द्वाभ्यामपवर्तिते४ छेदांशाः १२५/३, हेम्ना १५/२ वर्णाः १५/२ गुणिताः
२२५/४, एषां योगः (१९११/१२) त्रिभिरपवर्तिते छेदांशाः५ ६३७/४ । हेमैक्यं १०२/६ षड्भिरपवर्तिते
छेदांशाः६ १७ एतेन हृतः गुणितांशः ६३७/४ लब्धं ९ शेषं २५/६८ यवलाभार्थं षोडशभिर्गुणितांशः
४००/६८ चतुर्भिरपवर्तितः १००/१७ लब्धं यवाः ५ शेषं १५/१७ ।
सुवर्णस्यावर्तनं पाकश्चास्ति, द्रुतीकरणमावर्तनं व्याजक्षेपणकं पाकः । तत्रावर्तने तुला-
पचयो⁷ नास्ति नापि वर्णे अपचयस्योपचयस्य⁸ च कस्यचिदभावः, केवलं विभिन्नवर्णसुवर्ण-
समावर्तने युतिवर्णंकोऽन्य एवोत्पद्यते ; पाके तु द्रव्यापचयानुवर्तिवर्णोत्कर्षः, व्याजक्षेपणाद्धि
तत्र द्रव्यतुलाहानिः⁹ । एवमनयोरावर्तनपाकयोरावर्तनवृत्तान्तः पूर्वसूत्रेण दर्शितः, पाकवृत्तान्तस्तु
दर्शयितव्य इति करणसूत्रमार्यापूर्वार्धमाह--
वर्णसुवर्णवधैक्यं विपक्वकनकेन भाजितं वर्णः ।
ज्ञातपरिमाणानां हेम्नां१० पाके व्याजक्षये शेषकाञ्चनतुलापरिमाणज्ञाने विपाकोत्पन्नवर्ण-
काज्ञाने तेषां हेम्नां स्वस्वसङ्ख्यया वर्णकसङ्ख्यास्ताडिता एकीकृता विपक्वेन पाकोत्तीर्णेन
कनकेन भाजिताः पाकक्षपितसुवर्णवर्णको भवति ।
उदाहरणम्--
पञ्चाष्टषट्सुवर्णा¹¹ द्वादशनवकार्धपञ्चदशवर्णाः ।
पक्वाः षोडश दृष्टास्तद्वर्णकमुच्यतामाशु ॥ ६३ ॥
कनकपलचतुर्भागः सुवर्ण इह भाषितः, ते पञ्च द्वादशवर्णकाः, अन्येऽष्टौ नववर्णकाः,
अप(रे) षट् सार्धचतुर्दशवर्णकाः¹², सहपक्वा उत्तीर्णाः षोडश दृष्टाः प्राक्परिमाणादेकोनविंशतेः
क्षयाः¹³ त्रिसुवर्णाः, न ज्ञायते पाकोत्पन्नकीदृग्वर्णका इति । एषां समावर्तने एकोनविंशतिरेव
सुवर्णास्स्युः समावर्तनवर्णश्च ११ शेषं १०/१९ । पाके तु द्रव्यापचयानुसारिवर्णोत्कर्ष इति स
जिज्ञास्यते न्यासः १२/५ | ९/८ | (२९/२)/६ । वर्णस्य १२ सुवर्णस्य ५ वधः ६०, वर्णस्य ९ सुवर्णस्य ८
¹ माषार्धं । ² ॰वर्णिका । ³ वर्णाः २३/२ गुणिताः १६/३ द्वाभ्यां । ⁴ द्वाभ्यामपवर्तते ।
⁵ त्रिभिरपवर्तते छेदांश । ⁶ ॰वर्तते छेदांशं । ⁷ तुल्यापचयो । ⁸ वर्णपचय उपचयस्य । ⁹ ॰हानि ।
¹⁰ हेम्ना । ¹¹ ॰सुवर्ण । ¹² ॰वर्णका । ¹³ क्षय ।