परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

अत एव ‘वा नपुंसकस्ये’ति सूत्रे वा शाविति न कृतम् । तत्र नपुंसक-
ग्रहणं हि गृह्यमाणस्य शत्रन्तस्यैव नपुंसकत्वे यथा स्याद् ‘बहवो ददतो
येषु तानि कुलानि, बहुददती’त्यत्र मा भूत्, ‘बहूनि ददन्ति येषु ते बहु-
ददन्त’ इत्यत्र यथा स्यादित्येवमर्थम् । स्पष्टं चेदं ‘स्वमोर्नपुंसकादि’त्यत्र
भाष्ये ।
केचित्तु ‘अचो रहाभ्यां द्वे’ इत्यत्र श्रुतेन रेफस्य निमित्तत्वेन यरन्त-
र्भावादनुमितेन कार्यित्वं बाध्यत इत्येतदुदाहरणमाहुः । तन्न ; तक्रकौण्डिन्य-
न्यायेन सिद्धेरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ११३ ॥
ननु ‘तत्पुरुषे तुल्यार्थ’ इति स्वरः ‘परमेण कारकेण, परमकारकेणे’-
त्यादौ स्यात्, तथा ‘गातिस्थाघुपाभूभ्य’ इति लुक् ‘वै ओवै शोषण’ इत्यतः
कृतात्त्वात् परस्यापि स्यादत आह--
लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ॥ ११४ ॥
-: ❀ :-
लक्षणं लाक्षणिकमुपचारात् ।
न्यायसिद्धेऽर्थे ज्ञापकमप्याह—अत एवेति । शत्रन्तस्येति । शतृरूपस्याङ्गा-
न्त्यस्येत्यर्थः । तथा च अनुवर्तमानेन शतृपदेन श्रुतत्वात् पूर्वं नपुंसकस्य सम्बन्धः,
पश्चादश्रुतेनानुवर्तमानेन अङ्गेन सह शत्रभिन्ननपुंसकस्य सम्बन्धः । एतेन शत्रङ्गयो-
रुभयोरपि प्रकरणप्राप्तत्वाविशेषान्न प्रकृतपरिभाषाविषयः, शत्रन्तान्तोपस्थित्यपेक्षया
शत्रन्तस्य पूर्वमुपस्थितिरिति त्वन्यदित्यपास्तम् ।
तक्रकौण्डिन्यन्यायेनेति । वस्तुतस्तु—अत्र न तक्रन्यायस्य विषयः, किन्तु
‘माठरपरिवेषण’न्यायस्येति तत्रैव विस्तरेण निरूपितम् ॥ ११३ ॥
उपचारादिति । लक्षणया अर्शआद्यजन्तत्वकल्पनया वा लक्षणपदं लाक्षणिके-
त्यर्थबोधकमित्यर्थः । प्रतिपदोक्तत्वं च स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकज्ञानाय उपयुज्य-
मानानुपूर्वीमत्पदघटितशास्त्रविधेयत्वम् (‘तत्पुरुषे तुल्यार्थे’ति शास्त्रीयोद्देश्यता-
वच्छेदक-तृतीयान्तत्वज्ञानाय उपयुज्यमाना आनुपूर्वी तृतीयात्वरूपा, तद्वत् तृतीया-
पदघटित-‘तृतीया तत्कृतार्थे’ति-शास्त्रविधेयत्वं तृतीयातत्पुरुषस्यैव, न तु ‘विशेषणं
विशेष्ये’ति कर्मधारयादेरिति समन्वयः । एवं ‘गातिस्थे’ति शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदक-
ज्ञानाय उपयुज्यमानानुपूर्वी पात्वरूपा, तद्वत्पापदघटितशास्त्रं ‘पा पाने’ इति, तद्विधेयस्य
मूले—परमेण कारकेणेति । अत्र परिनिष्ठितविभक्त्या कर्मधारयसमासो बोध्यः ।