परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

५३ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः २११
अनेन न्यायेन अन्तरङ्गनिमित्तविनाशकलुकस्तत्प्रयोजकसमासादीनां च
प्राबल्यं बोध्यत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ५२ ॥
नन्वेवं सौमेन्द्रेऽन्तरङ्गत्वात् आद्गुणे पूर्वपदात्परेन्द्रशब्दाभावेन ‘नेन्द्रस्य
परस्ये’ति वृद्धिनिषेधो व्यर्थः । अन्तादिवद्भावस्तूभयत आश्रयणे निषिद्धः ।
किञ्च वृद्धिरप्यत्र न प्राप्नोति, अन्तादिवत्त्वोभयाभावेऽपि पूर्वान्त-
वत्त्वेनैकादेशविशिष्टे पूर्वपदत्वेन इन्द्रशब्दस्य एकदेशविकृतन्यायेन ‘उभयत
आश्रयणे नान्तादिवत्’ इत्यस्याभावेन तदाश्रयेण वा उत्तरपदत्वेऽपि
तस्यानच्कत्वात् एकस्यैकादेशेन परस्य नित्येन यस्येति लोपेनापहारात् ।
तथा सर्वस्तोमादिबहुव्रीहौ ‘सर्वस्य सुपी’त्याद्युदात्तं बाधित्वा सामासिके लुकि सर्व-
शब्दस्य उञ्छादित्वादन्तोदात्ते बहुव्रीहौ प्रकृत्येत्यन्तोदात्तपूर्वपदकत्वापत्तिर्न । किन्तु
सौवरीणां सप्तानां तदन्तसप्तमीत्वेन कृतेऽपि सामासिके लुकि ‘सर्वस्य सुपी’त्यस्य
प्रवृत्तिसम्भवेन तस्यान्तरङ्गनिमित्तविनाशकत्वाभावेन पूर्वमप्रवृत्त्या ‘सर्वस्य सुपी’-
त्याद्युदात्ते कृते ‘बहुव्रीहौ’ इति प्रकृतिस्वरे आद्युदात्तपूर्वपदकत्वमेव सिद्ध्यति ।
तत्प्रयोजकसमासेति । आदिना प्रातिपदिकसंज्ञादिसङ्ग्रहः । अत एव ‘राजपुत्री’-
त्यत्र लुकः समासस्यान्तरङ्गनिमित्तविनाशकत्वाभावेन पुत्रशब्दात् ङीनि नित्त्वादा-
द्युदात्ते कृते ततः समासे समासस्येत्यन्तोदात्तत्वं सिद्धयति । अन्यथा पूर्वं समासे
ङीनि नित्स्वर-समासस्वरयोः प्राप्तौ अन्तरङ्गत्वात्समासस्वरं बाधित्वा नित्स्वरेऽनिष्ट-
स्वरापत्तिरिति दिक् ॥ ५२ ॥
अन्तादिवत्त्वोभयाभावेऽपीति । केचित्तु — अपिस्त्वर्थे । तथा च अन्तादिवत्त्वोभया-
भावे तु ‘उभयत आश्रयणे नान्तादिवदि’ति निषेधाभावेन पूर्वान्तवत्त्वेनैकादेश-
विशिष्टे पूर्वपदत्वेन एकदेशविकृतन्यायेन तदाश्रयणेन उत्तरपदत्वातिदेशेन इन्द्र-
शब्दस्य चोत्तरपदत्वेऽपि तस्यानच्कत्वात् वृद्धिरप्यत्र न प्राप्नोतीत्येतदन्वयमाहुः ।
अन्ये तु—उभयत आश्रयणे नान्तादिवदित्यस्य निषेधस्याभावेन वस्तुतो-
ऽस्वीकारेणेत्यर्थः । प्रकारान्तरमाह—तदाश्रयणेन वेति । उभयत आश्रयणे इति
वचनस्य आश्रयणेन वा अन्तादिवत्त्वोभयाभावेऽपि अन्तादिवत्त्वोभयस्य अतिदेशा-
भावेऽपीत्यर्थः । ततो यथाश्रुतमन्वयमाहुः ।
वस्तुतस्तु — ‘उभयत आश्रयणे नान्तादिवदित्यस्याभावेन तदाश्रयणेन वा’
इत्यन्तग्रन्थोऽत्र प्रक्षिप्तो बोध्यः ।
स्यात्तर्हि कित्त्वं स्यात्, यदि च कित्त्वं न स्यात्तर्हि गुणे कृते “असंयोगादि'ति निषेधः स्यादि”ति
परस्परं सम्भावनाद्वयसत्त्वेन 'सुन्दोपसुन्द'न्यायेन 'उपसञ्जनिष्यमाण'न्यायाप्रवृत्त्या परत्वात् गुण
प्राप्ते तदावश्यकमिति नेदं फलमित्यत आह—तथा सर्वस्तोमेति ॥ ५२ ॥