परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

२१० परिभाषेन्दुशेखरः [ २ प्रकरणे-
अन्तरङ्गांश्च विधीन् सर्वोऽपि लुग्बाधते, न तु सुब्लुगेव । अत एव 'सनीस्रंस'
इत्यादौ नलोपो न भवति । 'पञ्चभिः खट्वाभिः क्रीतः पञ्चखट्व' इत्यादौ
एकादेशात्प्रागेव टापो लुक् । अन्यथा कृतैकादेशस्य लुक्यकारश्रवणं न
स्यादिति कैयटे उक्तम् । एतद्विरोधात् 'यत्तद्राजस्ये'ति सूत्रे कैयटेनोक्तम्
‘अङ्गानतिक्रान्तोऽत्यङ्ग’ इत्यत्र सुपो लुकि बहुवचनपरत्वाभावात् 'तद्रा-
जस्ये'ति लुग् न स्यादिति शङ्कापरभाष्यव्याख्यावसरे 'अन्तरङ्गानपी'ति
न्यायेनायं लुक् सुब्लुको बाधकः स्यादि'त्याशङ्क्य "सुब्लुक् एवानेन
बलवत्त्वं बोध्यत" इति, तत्प्रौढेयेति द्रष्टव्यम् । लुगपेक्षया लुको बलवत्त्वस्य
वक्तुमशक्यत्वादिति तदाशङ्कासमाधानं वक्तुं युक्तम् ।
प्रवृत्तिस्वीकारे बाधकाभावेन भाष्यविरोधस्य दुष्परिहरत्वात् । अपिशब्दघटितपाठे
एतद्भाष्यमपि मानम् । अपिनाऽत्र लाक्षणिकस्य सङ्ग्रहः । लुग् न स्यादिति । तद्राज-
सूत्रे बहुष्वित्यस्य बहुवचने परे इत्यर्थः । 'अति + अंग् + अ + अस् + स्' इत्यव-
स्थायां सामासिकशसो लुकि 'न लुमते'ति निषेधात् प्रत्ययलक्षणाभावेन बहुवचन-
परत्वाभाव इति शङ्काशयः ।
केचित्तु—'आशङ्क्ये'त्यस्याग्रे 'लुगपेक्षयेत्यादि वक्तुं युक्तमि'त्यन्तं ग्रन्थं
संयोज्य, 'परं तदनुक्त्वा यदि'ति शेषं प्रपूर्य, 'सुब्लुक्' इति योजयन्ति । तथा च
इत्याशङ्क्य लुगपेक्षया लुको बलवत्त्वस्य वक्तुमशक्यत्वादिति तदाशङ्कासमाधानं
वक्तुं युक्तम्, परं तदनुक्त्वा यद् सुब्लुक एवानेन बलवत्त्वं बोध्यत इत्युक्तं तत्प्रौढ्येति
द्रष्टव्यमिति योजना । तत्र बीजमाह—अनेनेति । तथा चात्र सुब्लुक एवान्तरङ्गनिमित्त-
विनाशकत्वेन प्राबल्यम्, न तु तद्राजलुकः, तस्यान्तरङ्गनिमित्तविनाशकत्वाभावादिति
ग्रन्थरहस्यमाहुः ।
एतत्फलमप्यूर्णुहीति । 'उतश्चे'ति लुकोन्तरङ्गगुणनिमित्तविनाशकत्वाभावेन
बलवत्त्वाभावात् अन्तरङ्गत्वात् लघूपधगुणे संयोगपूर्वकोकारात् परत्वेन न हेर्लुक् ।
मूले—सनीस्रंस इत्यादाविति । स्रंसेर्यङ्लुगन्ताद्विचि सनीस्रंस् इत्यस्मात् जसि
रूपमिदम्, न तु यङन्तात् पचाद्यचि यङो लुकि रूपम् । एतेन 'न धातुलोपः' इति सूत्रस्य
आरम्भ-प्रत्याख्यानयोः फलभेदाभावाय तादृशलक्ष्याणामनभिधानात् कैयटश्चिन्त्य एवेति परास्तम् ।
नहेर्लुगिति । नन्वत्र 'उपसञ्जनिष्यमाण'न्यायेन लुकोऽप्राप्तिः । अस्ति चात्र सम्भा-
वना—"यदि पूर्वं लुक् न स्यात्, तर्हि गुणे कृते 'असंयोगादि'ति निषेधः प्रवर्तेत" इत्याकारिका ।
अवश्यञ्चैतादृशनिषेधस्थलेऽपि उक्तन्यायप्रवृत्तिरभ्युपेया । अन्यथा 'ऋदुपधेभ्यः' इति वार्तिकं व्यर्थ-
मेव स्यात् । तद्धि 'ववृके' इत्यत्र परत्वात् प्राप्तस्य गुणस्य निषेधाय । तत्र "यद्यत्र गुणो न स्यात्
तर्हि कित्त्वं स्यादि"ति सम्भावनया पूर्वं गुणाभावेन तद् व्यर्थं स्यात् । मम तु "यद्यत्र गुणो न