वेदों की प्राचीनता एवं काल-निर्णय / ओरायन (लोकमान्य बाल गंगाधर तिलक - खगोलीय वैदिक शोध)

154 THE ARCTIC HOME IN THE VEDAS.
from the Ṛig-Veda (X, 72, 8 and 9), which give the legend of
Aditi but with a slightly different reading for the second line of
the second verse. Thus, instead of tvat punaḥ Mârtâṇḍam â
abharat (she brought again Mârtâṇḍa thither for birth and death),
the Âraṇyaka reads tat parâ Mârtâṇḍam â abharat (she set aside
Mârtâṇḍa for birth and death). The Âraṇyaka then proceeds
to give the names of the eight sons, as Mitra, Varuṇa, Dhâtṛi,
Aryaman, Aṁsha, Bhaga, Indra and Vivasvat. But no further
explanation is added, nor are we told which of these eight sons
represented Mârtâṇḍa. There is, however; another passage in the
Âraṇyaka (I, 7, 1–6) which throws some light on the nature of
these Âdityas.* The names of the suns here given are different.
They are:—Âroga, Bhrâja, Patara, Pataṅga, Svarṇara, Jyotiṣhî-
mat, Vibhâsa and Kashyapa ; the last of which is said to remain
constantly at the great mount Meru, permanently illumining
that region. The other seven suns are said to derive their
light from Kashyapa and to be alone visible to man. We are
then told that these seven suns are considered by some
Âchâryas to be the seven manifestations of the Prâṇas, or
the vital powers in man ; while others are said to hold
the opinion that they are the types of seven officiating priests
*. See Taittirîya Âraṇyaka, 1, 7,—आरोगोभ्राजः पटरः पतंगः । स्वर्णरो
ज्योतिषीमान् विभासः ।...। कश्यपोष्टमः । स महामेरुं न जहाति ।...। ते
अस्मै सर्वे कश्यपाज्ज्योतिर्लभन्ते । ...। सप्त शीर्षण्याः प्राणाः सूर्या इत्याचार्याः
...। सप्तर्त्विजः सूर्या इत्याचार्याः । तेषामेषाभवति । “सप्त दिशो नानासूर्याः
सप्त होतार ऋत्विजः । देवा आदित्या ये सप्त तेभिः सोमाभि रक्ष न” इति
( Ṛig. IX, 114, 3 ) । तदप्याह्नायः । दिग्भ्राज ऋतून् करोति । एतच्चैवावृता
सहस्रसूर्यताया इति वैशंपायनः ।......। नानालिंगत्वादृतूनां नानासूर्यत्वं । अष्टौ
तु व्यवसिता इति ।
Upon this Sâyaṇa says:—‘ दिग्भ्राजः ’ तान् तान् दिशं प्राप्यावस्थिताः सूर्याः
‘ ऋतून्’ वसंतादिसूचितानृतुधर्मान् , ‘ करोति ’ तस्यां तस्यां दिशि कुर्वंति । न हि ऋतु-
निष्पादकसूर्यव्यतिरेकेण तत्तहतुधर्माः संभवंति । तस्मात्संत्येव दिक्षु विभिन्नाः सूर्याः ।
And again नानालिंगत्वादिति । यद्येक एव सूर्यः स्यात् तदानीं वसंताद्यृतूनां नाना-
लिंगत्वं न स्यात् । न हि कारणभेदमन्तरेण कार्यभेदः संभवति । तस्माहतुधर्मवैलक्षण्यसिद्धये
बहुसूर्यत्वमभ्युपेयम् ।...। 'अष्टौ तु व्यवसिता' इति । बाढम्, संत्येक तत्तल्लिंगकल्पा
अनन्ताः सूर्याः । किन्तु तत्रारित कश्चिद्विशेषः । 'व्यवसिताः' निश्चिताः ।