न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)
Nyayasiddhantamuktavali with Bhashaparichchheda
विश्वनाथ पंचानन भट्टाचार्य (टीकाकार: स्वामी गोविन्द सिंह) द्वारा
पृष्ठ 333, कुल 350 में से
संदर्भ में पढ़ेंपरिच्छेदः ५ ] भाषाटीकासमेता. ३०९
वेदको अप्रामाण्यापत्ति होगी. समाधान-वेदप्रोक्ता पुरुष ईश्वर नित्यसर्वज्ञ है
इसलिये निर्दोष है, एवं नित्य सर्वज्ञ पुरुषप्रणीत होनेसे वेदभी निर्दोष है; सिवाय
ईश्वरके और कोई सर्वज्ञ नहींहै. ( अतएव ) इसीलिये कपिलादि ऋषियोंकोभी
वेदके कर्त्ता मानना उचित नहीं; क्योंकि विना ईश्वरके पुरुषान्तरमें भ्रमादिका
सम्भव होसकताहै.
किंच वर्णानामेवानित्यत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् सुतरां तत्सन्दर्भ-
स्य वेदस्यानित्यत्वमिति संक्षेपः ॥ १५० ॥
भाषा-(किञ्च)आगे कथनीय युक्तिसे हमने अकारादि वर्णोंहीको अनित्य सिद्ध
करनाहै तो वर्णसन्दर्भ अर्थात् वर्णगत आनुपूर्वी विशेषरूप वेदभी स्वयं अनित्य सिद्ध
हागे. ( इति संक्षेपः) यह संक्षेपसे विध्यर्थका प्रतिपादन कियाहै ॥ १५०॥
उपादानस्येति । उपादानस्यं समवायिकारणस्याध्यक्षं प्रत्यक्षं
च प्रवृत्तौ कारणमिति ।
भाषा-उपादानका अर्थात् समवायिकारणका साक्षात्कार प्रवृत्तिमें कारण है.
निवृत्तिस्तु भवेद्द्वेषाद्दिष्टसाधनताधियः ॥ १५१ ॥
भाषा-द्वेषविषय दुःखादि साधनताविषयक ज्ञानसे होनेवाले द्वेषसे पुरुषकी
निवृत्ति होती है ॥ १५१ ॥
निवृत्तिरिति । द्विष्टसाधनताज्ञानस्य दुःखसाधनविषयकनिवृत्तिं
प्रति जनकत्वमन्वयव्यतिरेकादवधारितमिति भावः ॥ १५१ ॥
भाषा-भाव यह कि ( द्विष्ट ) द्वेषविषय दुःखादि साधनताज्ञानको दुःखसाधन
विषयक निवृत्तिके प्रति जनकता अन्वयव्यतिरेकसे निश्चित है ॥ १५१ ॥
यत्नो जीवनयोनिस्तु सर्वदाऽतीन्द्रियो भवेत् ॥
शरीरे प्राणसञ्चारे कारणं स प्रकीर्तितः ॥१५२॥
भाषा-जीवनयोनि अर्थात् जीवके जीवनका कारणीभूत यत्न सर्वदा अतीन्द्रिय
है, और वही शरीरके भीतर प्राणसंचारमें कारण है ॥ १५२ ॥
यत्न इति । जीवनयोनियत्नो यावज्जीवनमनुवर्तते,स चातीन्द्रिय-
स्तत्र प्रमाणमाह।शरीर इति।प्राणसञ्चारो ह्यधिकश्वासादिः प्रयत्न-
साध्यः।इत्थं च प्राणसञ्चारस्य सर्वस्य यत्नसाध्यत्वानुमानात्प्रत्य-
क्षप्रयत्नबाधाच्चातीन्द्रिययत्नसिद्धिः,स एव जीवनयोनिः प्रयत्नः १५२