सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)

न्यायसिद्धान्तमुक्तावली / भाषापरिच्छेद (महामहोपाध्याय विश्वनाथ पंचानन - स्वामी गोविन्द सिंह सविस्तार हिन्दी टीका)

Nyayasiddhantamuktavali with Bhashaparichchheda

विश्वनाथ पंचानन भट्टाचार्य (टीकाकार: स्वामी गोविन्द सिंह) द्वारा

DevanagariHindipublished350 पृष्ठ

पृष्ठ 236, कुल 350 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 236

लिये द्रव्यत्वेनभी कारणताका मानना अनुचित नहीं तथापि ऐसा किसी विद्वान्‌को
सम्मत नहीं. भाव यही कि-विशेषधर्मके होतसन्ते सामान्यधर्मसे कारणता कोई
नहीं मानता.
न चान्तरालिकस्मरणानां संस्कारनाशकत्वसंशयाद्व्यभिचारसं-
शय इति वाच्यम् । अनन्तसंस्कारतन्नाशकल्पनापेक्षया लाघवे-
न चरमस्मरणस्यैव संस्कारनाशकत्वकल्पनेन व्यभिचारसंश-
याभावात् ॥ ८४ ॥ ॥ इति स्मृतिप्रक्रिया ॥
शंका-अन्तिमस्मरणसे पहले बीचमें होनेवाले स्मरणोंसेभी संस्कारनाशकी शंका
हो सकतीहै. एवं मध्यपातिस्मरणोंसे संस्कारनाशके सन्देह होनेसे स्मृतित्वावच्छिन्नके
प्रति अनुभवत्वेन कार्यकारणभावके व्यभिचारकाभी सन्देह होसकताहै. समा०-अनेक
संस्कार और उनके नाशकी कल्पना करनेसे लाघवसे अन्तिमस्मरणहीको संस्कार
नांशकता कल्पना करनी उचित है. एवं कार्यकारणभावके व्यभिचारका सन्देहभी
नहीं होता-इति ॥ ८४ ॥ ॥ इति स्मृतिप्रक्रिया ॥
अथ मनोनिरूपणम् ।
इदानीं क्रमप्राप्तं मनो निरूपयति, साक्षात्कार इति-
भाषा-अब मूलकार निरूपणक्रमसे प्राप्त मनका ‘साक्षात्कारे’ इत्यादि ग्रन्थसे
निरूपण करतेहैं-
साक्षात्कारे सुखादीनां करणं मन उच्यते ।
भाषा-सुखदुःखादिके साक्षात् करनेमें (करण) साधनको मन कहतेहैं.
एतेन मनसि प्रमाणं दर्शितम् । तथाहि । सुखसाक्षात्कारः
सकरणको जन्यसाक्षात्कारत्वाच्चाक्षुषवदित्यनुमानेन मनसः
करणत्वसिद्धिः ।
भाषा-इस मूलग्रन्थसे मनमें अनुमानप्रमाण दिखलाया है. (तथाहि) सुखा-
दिका साक्षात्कारजन्य साक्षात्कार है; इसलिये अवश्य किसी एक (करण) साधनसे
जन्य है; जैसे घटादिका साक्षात्कार जन्यसाक्षात्कार है और नेत्रादि उसके कारणभी
प्रसिद्ध हैं इत्याकारक अनुमान प्रमाणसे सुखादिके करणात्मक मनकी सिद्धि होती है.
न चैवं दुःखादिसाक्षात्काराणामपि कारणान्तराणि स्युरिति वा-
च्यम् । लाघवादेकस्यैव तादृशसकलसाक्षात्कारकरणतया सि-