न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

पूर्ववदत्रापि दर्शयितव्यम्, न चेन्द्रियमनःसंयोगादिकारणान्तरपरिगण-
चोदनं युक्तम्, तेषां सर्वबुद्धिजन्मसु तुल्यत्त्वादिहासाधारणसंशयज्ञानकारणो-
पदेशप्रस्तावादिति ।
अन्ये तु सामान्यलक्षणसमुत्पादिते विजातीयव्यवच्छेदे केवलसजातीयव्यव-
च्छिन्नलक्षणप्रतिपादननिपुणमनेकधर्मोपपत्तिरूपमेव पूर्ववद्दर्शयांचक्रुः ।
“नन्वनेकधर्मशब्देन कथमसाधारणो धर्म उच्यते” समानजातीयमसमान-
जातीयमनेकं तस्मात्परावृत्तो धर्मोऽनेकधर्म इति, यद्वा किमनया क्लिष्टकल्पनया,
अस्त्ययमेकशब्दः समानपर्यायस्तत्र स्पष्ट एव नञ्समासेनासमानधर्मोऽनेकधर्मः
साधारणधर्म उच्यते एवेति ।
“भवत्वेवमसाधारणधर्मस्य तु कथं संशयकारणत्वमिति चिन्त्यम्, विरु-
द्धविशेषानुस्मरणकारणं हि संशयमाहुः, विशेषाणां च स्मरणहेतोः संस्का-
रस्य तद्बोधकं भवति येन सहैते पूर्वपर्य्यायेणोपलब्धाः, असाधारणध-
र्मस्य त्वसाधारणधर्मत्वादेव न केनचित्सह पूर्वं दर्शनमभवद्भावे त्वासाधारण-
धर्मतैव हीयेतेत्यतः कथमसौ तत्स्मृतिहेतुः, व्यावृत्ततयैव तु स्मृतिहेतुत्वेऽस्य
त्रैलोक्यस्मरणनिमित्तता प्रसज्येत ततोऽपि व्यावृत्तत्त्वादि”ति ।
नैष दोषः, प्रकारान्तरेणास्य स्मृतिहेतुत्वात्, इह हि केषुचित्केषुचिदसा-
धारणधर्मा धर्मान्तरसहचरिता भवन्ति, तद्यथा पृथिवीत्वगन्धवत्त्वादयो धर्माः
पृथिव्यामसाधारणास्सन्तः स्नेहवत्त्वादिधर्मांश्च तथैवाप्सु द्रव्यत्वसहचारिणो
दृष्टाः, रूपादिषु रूपत्वादिधर्मा गुणत्वसहचारिणः, उत्क्षेपणादिषु उत्क्षेपणत्वा-
दिधर्माः कर्मत्वसहचारिणः, एवं प्रकृतेऽपि धर्मिणि कस्मिंश्चित्कश्चिदसाधारणो
धर्म उपलभ्यमानः केनापि साधारणधर्मान्तरेण सहचरितो भवेदिति विशेषा-
नुस्मृतिद्वारेण संशयसाधनम् ।
“नन्वेवं तर्हि व्यावृत्तत्त्वादेव समानधर्मादेष संशयो नानेकधर्मादि”ति, मै-
वम्, अनेकधर्म एवासौ तेन वर्त्मना विशेषान्स्मारयन्संशयजन्मने कल्पते,
सति हि तस्मिन्किमालम्बनं व्यावृत्तत्वं स्यादित्यलमतिसूक्ष्मेक्षिकया ।
तस्योदाहरणं भाष्यकारेण दर्शितं शब्दे विभागजत्वम्, यथा हि पृथिव्यादौ
पृथिवीत्वादिः व्यावृत्तो धर्मो द्रव्यत्त्वाद्यनुगतधर्मसहचारी दृष्ट एवं शब्दे विभा-
गजत्वं धर्मः केन द्रव्यत्वादीनामन्यतनेन धर्मेण सहचरितः स्यादिति संशयः ।
“ननु विभागजत्वमसाधारणं न भवत्येव शब्दधर्मो विभागेऽपि भावात्,
तथा च प्रयोगः--गुणः शब्दो विभागजत्वाद्विभागजविभागवद्” इति ।
तत्र केचिदाहुः, सत्यमस्ति विभागेऽपि विभागजत्वं, शब्दे तु विशेषो वि-
वक्षितः, द्विविधो हि विभागजो विभागः--कारणविभागपूर्वकः कारणाकारण-
विभागपूर्वकश्च, कारणं समवायिकारणमत्राभिप्रेतम्, कारणविभागपूर्वकस्ता-