न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

आत्मन्वाक्षेपः। ३
अशेषदुःखोपरमस्त्वपवर्गोऽभिधीयते ॥
तदित्थमेव द्वादशविधं प्रमेयमतिगहनसंसारमारवस्थल (१) प्रभवतीव्रसंता-
पनिर्वापणमहाह्रदतामुपयातीति तदेवादेशार्हमिति सिद्धम् ।
शरीरात्मवादिचार्वाकमतम् ।
विरक्तसं Rentasतावत्संजातफलोचिताः ।
आत्मैव त्वस्ति नास्तीति कथं न परिचिन्त्यते ॥
तथा च लौकायतिकार परलोकापवादिनः ।
चैतन्यखचितात्कायान्नात्माऽन्योऽस्तीति मन्वते ॥
न तावदात्मा प्रत्यक्षतो गृह्यते घटादिवद् बाह्येन्द्रियेण, सुखादिवन्मनसा
परिच्छेत्तुमशक्यत्वाद्, अनुमानं तु न प्रमाणमेव चार्वाकाणां, न चात्मसि-
द्धौ किंचन लिङ्गमस्ति । ज्ञानादियोगस्तु भूतानामेव परिणामविशेषोपपादितश-
क्त्यतिशयजुषां भविष्यति, यथा गुडपिष्टादयः प्रागसतीमपि मदशक्तिमासा-
दितसुराकारपरिणामाः प्रपद्यन्ते तथा मृदाद्यवस्थायामचेतनान्यपि भूतानि श-
रीराकारपरिणतानि चैतन्यं स्पृक्ष्यन्ति । कालान्ते स्वव्याध्यादिना विशेषमव-
जहति तान्येव चैतन्यशून्यतामुपयास्यन्ति, चैतन्यत्वानपायाच्च तावन्तं कालं
तान्येव स्मृत्यनुसंधानादिव्यवहारनिर्वहणनिपुणतामनुभविष्यन्तीति कि-
मनुमानक आत्मा स्याद्, आगमास्तु मनोरथाधिरूढप्रामाण्याः कथमात्मा-
नमवबोधयितुं शक्ष्यन्ते, अयमपि चागमोऽस्त्येव ‘विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः
समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञाऽस्ती’ति तदात्मनो नित्यस्य परलो-
किनोऽभावात्कृतमेताभिरपार्थकपरिश्रमकारिणीभिः परलोककथाभिः ।
मीमांसक मतेनात्मप्रत्यक्षत्वनिरूपणम्-
तत्र प्रत्यक्षमात्मानमौपवर्षाः (२) प्रपेदिरे ।
अहं प्रत्ययगम्यत्वात्स्वयूथ्या (३) अपि के चन ॥
अस्त्ययमहं प्रत्ययः कश्चिच्छरीरसमानाधिकरणः स्थूलोऽहं कृशोऽहं, कश्चि-
ज्ज्ञातृसमानाधिकरणो जानाम्यहं स्मराम्यहमिति, तत्र स्थूलादिसमानाधिक-
रणस्तावदास्तामहंप्रत्ययः,
ज्ञानेच्छासुखदुःखादिसामानाधिकरणभाक् ।
यस्त्वहंप्रत्ययस्तत्र नात्मनोऽन्यः प्रकाशते ॥

(१) मरोरिदंमारवं तच्च तत्स्थलं मारवस्थलं संसार एव मारवस्थलं संसार-
मारवस्थलं, संसार एव मरुदेश इति यावत् तत्राधिकः सूर्यकृतस्तापो भवतीति ।
(२) उपवर्षो मीमांसासूत्रवृत्तिकारः पाणिनिगुरोर्वर्षस्य कनिष्ठभ्राता, औप-
वर्षाः = मीमांसकाः । (३) नैयायिकैकदेशिनः ।