न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

१८२ न्यायमञ्जर्याम्

नमिति प्रश्नपूर्वकमुक्तं प्रकृत्यादिविभागकल्पनया सामान्यविशेषवता लक्षणेने-
ति च, तथा हि कर्मण्यणिति सामान्यलक्षणं कर्मण्युपपदे धातुमात्रादण्प्रत्य-
यो भवतीति तेनानेन सामान्यविशेषवता लक्षणेन कुम्भकारो नगरकार इत्या-
दयो गोदः कम्बलद इत्यादयश्च भूयांसः शब्दा अक्लेशेनैव व्याकरिष्यन्ते इत्यु-
च्यते प्रकृत्यादिविभागकल्पनयेत्यत्र यद्वक्तव्यं तत्प्रागेव सविस्तरमभिहितं
सामान्यविशेषवता लक्षणेनेति तु संप्रति निरूप्यते, तदपि व्यवस्थितं लक्षणं
न दृश्यते ।
तथा हि धातोः परः प्रत्यया भवन्तीति लक्षणं कुर्वता वक्तव्यं कः पुनरयं
धातुर्नामेति, ननु भूवादयो धातव इत्युक्तमेव तत्स्वरूपं के चन शब्दाः कया
चित्परिपाट्या पठितास्ते धातुसंज्ञया लक्ष्यन्ते तेभ्यः परे तिङः कृतश्च प्रत्य-
या भवन्तीति, सत्यमुक्तमेतत् किं त्वेवं पाठे कृते ऽपि न धातुस्वरूपनिर्णय उप-
वर्णितो भवति, तथा च गण्डतीत्यपि प्राप्नोति धातोस्तिङ्प्रत्ययविधानात् ,
घटचेष्टायामिति धातुरस्ति च घट इति प्रातिपदिकम् अम रोगे इति धातुरनुब-
न्धत्यागादमिति भवति अस्ति च द्वितीयाया विभक्तेरेकवचनमिति, भूशब्दो
धातुः अस्ति भूप्रातिपदिकम् यती प्रयत्न इति लुप्तानुबन्धो यदिति धातुः अस्ति
च यदिति सर्वनामपाठप्रसिद्धरूपमत्राविशेषाद्धातोराप घटभूयच्छब्दरूपात्परे
तिङ्प्रत्यया भवेयुः, क्रियावचनो धातुरिति चेद् भवति तिष्ठतीत्यादीनामसा-
धुत्वं प्राप्नोति गमेश्चानर्थकः पाठः, उभयं तर्हि धातुलक्षणं पाठः क्रियावचन-
ता चेति भवितुमर्हति तदपि हि व्यस्तं वा लक्षणं समस्तं वा व्यस्तपक्षे भव-
त्यादौ क्रियावचनत्वस्य द्वितीयस्य लक्षणस्य चाभावादधातुत्वमेव स्यादिति एवं
धातोः प्रकृतेरनिर्णीतत्वात्कुतः परे तिङश्च कृतश्च प्रत्यया उत्पद्येरन् , समस्त-
पक्षे इत्यादिपतितम्(१) कि च के चन तिङ्प्रत्ययाः कालाद्युपाधयो न तद्वचनाः
अनुक्तेषु च कालादिषु तत्पूर्वकं वर्तमाने लड् भविष्यति लिङ्भूते लडिति
नियमरूपमशक्यम् , उच्यतां तर्हि तिङ्भिः कालादय इति चेन्न भाष्यविरो-
धादुक्तं हि भगवता भाष्यकारेण भूते धात्वथ इति न च धात्वर्थेनैव धात्वर्थो
व्यवस्थापयितुं शक्यते लिङादयश्च सुतरामनधिगम्यमानविषयास्ते हि विध्या-
द्यर्थं विधीयन्ते स च विधिरूपा ऽर्थः स्वरूपतश्चोपाधितश्च न शक्यो-
निर्णतुमिति ।
तथा कारकानुशासनमपि दुःस्थं ध्रुवमपाये ऽपादानमित्युच्यते तत्र ध्रुव-
स्य वृक्षाद्देवदत्तत्पतितो देवदत्त इति पतनक्रियायामवलग्नं कृशमपि न कार-
कत्वमुत्पश्यामः, क्रियायोगा हि कारकं सा च वृक्षे नोपलभ्यते इति सार्थाद्धी-
( १ ) अत्र ग्रन्थस्त्रुटित इति प्रतीयते ।