न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

नो रथात्पतित इति सार्थरथयोः क्रियोपलभ्यते न, वृत्तवन्निश्चलत्वमिति चेत्
सत्यं स्वरसप्रवृत्ता तयोरस्ति क्रिया हाने याने च पादपनिर्विशेषावेव सार्थरथौ-
न च यदेकस्यां क्रियायां कारकं तत्सर्वासु क्रियासु कारकं भवत्यतिप्रसङ्गात् ।
कर्मणा यमभिप्रैति तत् संप्रदानमित्यत्र कर्मशब्दः क्रियावचनो वा स्यादी-
प्सिततमकारकवाची वा आद्ये पक्षे क्रियायाः सर्वकारकाण्यभिप्रयन्ते इति
संप्रदानतां प्रतिपद्येरन्, न चोपाध्यायस्य कं चिदभिप्रयमाणस्य व्यापारमु-
त्पश्याम इत्यसावकारकमेव तत्र स्यात्, प्रतिग्रहस्तु क्रियान्तरमेव तत्र चोक्तम्
क्रियया चाभिप्रयमाणं फलं भवति, न द्वितीयः कारकंसंबन्धित्वेन कारकस्य
कारकत्वानुपपत्तेः क्रियासंबन्धितया हि कारकं कारकं भवति न कारकसंब-
न्धितया करोतीति कारकमिति व्युत्पत्तेः ।
साधकतमं करणमिति तमबर्थानवधारणादनुपपन्नमनेककारकसंदर्भसं-
निधाने कार्यमात्मानं लभते तेषामन्यतमव्यपगमे ऽपि न लभते इति ततः कि-
मिव कारकमतिशयशबलितवपुरिति कं तमबर्थं मङ्गलकलशेनाभिषिञ्चामः,
प्राचुर्येण प्रधानं कार्यं प्रति व्यापारयोगित्वमित्यादि सर्वसाधारणं न काष्ठै-
कनिष्ठमिति काष्ठैः पचतीति कथं तेषामेव करणत्वम्,
आधारो ऽधिकरणमिति यदुच्यते तत्र वक्तव्यं कस्याधार इति क्रियायाः
कारकस्य वा यदि क्रियाधारत्वमधिकरणलक्षणमशेषकारकाणामधिकरणसंज्ञा
प्रसज्येत क्रियायोगाविशेषादथ यत्र स्थाल्यादौ कर्मादि श्रितं तण्डुलादि तद-
धिकरणं समे देशे पचतीति न स्यादप्सु पचतीति स्यात् कटे स्थितो भुङ्क्ते
इति चापभ्रंशो भवेत्, कर्तुर्हि तदधिकरणं न कर्मणः, कर्तृकर्मणोः क्रियाश्रय-
योर्धारणाधिकरणत्वे अधिकरणमिति चेदुभयाधारत्वं न कटस्य न स्थाल्या इति
द्वयोरप्यधिकरणता हीयते एकैककारकाधारत्वे तु तल्लक्षणे परस्परापेक्षया पुन-
स्तत्स्वरूपसांकर्यं भवेत्, यदि तु सकलकारकाधारत्वमधिकरणलक्षणं स्था-
ल्यामोदनं पचतीति न स्यात्सकलकारकानधिकरणत्वात्स्थाल्या अधिकरणस्य-
चाकारकत्वप्रसक्तिः न ह्यधिकरणमधिकरणाश्रितं भवति मध्याह्ने स्नाति रात्रा-
वश्नाति पूर्वस्यां दिशि विहरतीति कालादीनामव्यापारत्वादकारकत्वमेव भवेत्
तथा च सत्येते प्रयोगा असाधवः स्युः ।
कर्तुरीप्सिततमं कर्मेति साधकतमवदिहापि न वाचको ऽयमतिशयानः
सर्वकारकाणां क्रियार्थितया कर्तुरीप्सिततमत्वादर्थं यदर्थं क्रिया तदर्थं कर्तु-
रीप्सितं तदर्थं त्वन्यदिति तत्र संप्रत्यय इत्युच्यते तर्हि तस्य कारकत्वमेव न
युक्तम्, क्रियासम्पादकं हि कारकमुच्यते क्रियासम्पाद्यं तु फलं भवति न का-
रकं कारकं च क्रियया चाप्तुमिष्टतममिति च विप्रतिषिद्धम् ।
अथाभिधीयते क्रियोपयोगयोग्यतानिबन्धनो ऽयं कारकव्यपदेशः स च त्रि-