न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्रमाणप्रकरणम् ३७९
न ह्यथातो धर्मजिज्ञासा प्रमाणादिज्ञानात्साधर्म्यादिज्ञानाद्वा निःश्रेयसाधिगम इति-
वत्तत्र सूत्रकारः प्रयोजनं प्रत्यपीपदत् , सुज्ञानत्वान्न प्रत्यपादयदिति चेत् किमुच्यते
सुज्ञानत्वं यदद्यापि निपुणमन्वेषमाणा अपि न विद्मः यत्र चाद्यापि सर्वे विवदन्ते,
किं च धर्मार्थकाममोक्षाश्चत्वारः पुरुषार्थाः तेषामन्यतमः किल
व्याकरणस्य प्रयोजनमाशङ्केत, तत्र न तावद्धर्मस्तस्य प्रयोजनं स हि याग-
दानहोमादिस्वभावः तज्जनितसंस्कारापूर्वरूपो वा वेदादेवावगम्यते चोदनैव धर्मे
प्रमाणमिति तद्विदः, चोदनामूलमन्वादिस्मृतिसदाचरणेतिहासगम्यो वा कामं
भवतु, व्याकरणस्य तु स्वतस्तदुपदेशसामर्थ्यासम्भवादङ्गस्वभावाख्यातत्वाच्च न
तत्प्रयोजनता युक्ता, प्रयोगनियमद्वारकस्तु धर्मस्तस्य प्रयोजनतया निरस्त एव,
अर्थप्रयोजनता वार्तादण्डनीत्योः प्रसिद्धा न व्याकरणस्य अधीतव्याकरणा
अपि दरिद्राः प्रायशो दृश्यन्ते न तस्यार्थः प्रयोजनम् , कामस्तु वात्स्यायनप्रणी-
तकामशास्त्रप्रयोजनतामुपगतो न व्याकरणसाध्यतां स्पृशति, मोक्षे तु द्वारमा-
त्मादिपरिज्ञानमाचक्षते क्लेशप्रहाणं चाध्यात्मविदः षत्वणत्वपरिज्ञानं पुनरपव-
र्गसाधनमिति न साधीयान् वादः, तदेवं धर्मादिचतुर्वर्गादेको ऽपि न व्याकर-
णसाध्य इति स्थितम् ।
अथोच्यते सकलपुरुषार्थसार्थसाधनोपदेशविधेर्वेदस्य व्याकरणमवलग्नक-
मङ्गमस्तत्प्रयाजनेनव प्रयोजनवदिति न पृथक् प्रयोजनान्तरमाकाङ्क्षतीति
तदपि परिहृतम् ,
या हि साधुशब्दोपदेशदिशा तस्य तदङ्गता सा व्युदस्तैव न चाङ्गस्यापि
सतस्तत्सेवाद्वारमपरमस्तीति, निष्प्रयोजनमेव चेदृशं न चानुपकारकमङ्गमपि
भवितुमर्हति न हि तत्प्रधानेनाङ्गीक्रियते नियोगगर्भो हि विनियोग इति
न्यायविदः,
यान्यपि रक्षादीनि प्रयोजनानि व्याकरणस्य व्याख्यातृभिरभिहितानि
तेषामन्यतो ऽपि सिद्धेर्न व्याकरणशरणता युक्ता, रक्षा तावदध्येतृपरम्परात
एव सिद्धा मनागपि स्वरतो वर्णतो वा प्रमाद्यन्तं किं चिदधीयानमन्ये
ऽध्येतारो मा विनीनशः श्रुतिमित्थमुच्चारयेदित्याचक्षाणाः शिक्षयन्तीति
रक्षिता भवति वेदः, ऊहस्तु त्रिविधो मन्त्रसामसंस्कारविषयः तत्र सामवि-
षयो यौक्तिकशास्त्रादवगम्यते याज्ञिकप्रयोगवादाद्वा मन्त्रविषयो ऽप्येवम् , प्रो-
क्षणादिसंस्कारविषये तु तस्मिन् व्याकरणमपि किं कुर्याद्, आगमस्त्वनन्तरमेव
परीक्षितः आगमगम्यं च प्रयोजनं भवति न चागमः प्रयोजनम् , लाघवं
तु किमुच्यते बाल्यात्प्रभृतिषु बहुषु वहत्स्वपि वत्सरेषु यन्नाधिगन्तुं शक्यते
व्याकरणं स चेल्लघूपायः को ऽन्यस्ततो गुरुर्भविष्यति, संदेहो ऽपि न कश्चि-
द्वेदार्थे व्याकरणेन पुराणुद्यते प्रतिवाक्य : उपप्लवमाननानाविधसंदेहसहस्रविध्वंस-