न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

स्मृतिः, कुतः—
भिन्नोपलम्भसंभूतवासनाभेदनिर्मिताः ।
भवेयुः स्मृतयो भिन्ना न त्वेका ऽनेकगोचरा ॥
अथ वदेत्संकलनाज्ञानमेकं सदसद्वर्णगोचरं भविष्यति तदुपारूढाश्च वर्णा
अर्थं प्रत्याययिष्यन्तीति तदपि दुराशामात्रम् , तथाविधज्ञानोत्पत्तौ कारणा-
भावात् न चेन्द्रियमतीतवर्णग्रहणसमर्थं न संस्कारो वर्तमानग्राही भवति न च
युगपदिन्द्रियं संस्कारश्चेमां बुद्धिं जनयतः संस्कारस्य सहचरदर्शनाद्याहितप्र-
बोधस्य सतः स्मरणमात्रजन्मनि निर्ज्ञातसामर्थ्यस्येन्द्रियेण व्यापाराभावात् ,
तस्मान्न वर्णा वाचकाः,
अतश्चैवं यदि ते वाचका भवेयुर्विपरीतक्रमप्रयुक्ता अप्यर्थं गमयेयुः,
क्रमश्चेदपेक्ष्यते स व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्ततया चिन्तनीयः, अव्यतिरेके ते एव
ते वर्णा इति कथं न बोधकाः व्यतिरेके तु किमप्यधिकं वाचकमभ्युपगतं
भवतीति मत्पक्षमाजिगमिषति भवान् ,
ननु व्युत्पत्तिवशेन शब्दे ऽर्थप्रत्यायकतामुपयाति व्युत्पत्तौ च यावन्तो
यत्क्रमका वर्णा यमर्थमभिदधतो दृष्टास्ते तावन्तस्तत्क्रमकास्तमर्थमभिवदिष्य-
न्तीति किं विकल्पमालया, तदुक्तम् (१)—
यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने ।
वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधका इति ॥
तदुच्यते, व्युत्पत्तिरेवेयं विचारणीया वर्त्तते परावगतिपूर्विका हि शब्दा-
त्स्वयमवगतिः परावगतौ च के कियन्तः कथं कमर्थं प्रतिपादयन्तो ऽनेन दृष्टा
येभ्यः तथैव तमर्थं प्रतीयादिति दुरधिगमा हि वर्णवर्तनी ।
यावन्तो यादृशा ये चेत्येवं तावत्प्रभाषसे ।
कियन्तः कीदृशाः के चेत्येवं यावन्न पृच्छ्यसे ॥
अनुमानेन स्फोटस्य साधनम्—
तस्मात्सर्वप्रकारमवाचका वर्णाः, अस्ति चेयं शब्दादुच्चारितात्तदर्थावगतिर्न
चेयमकरणिकैव भवितुमर्हति तदस्याः करणं स्फोट इति, कार्यानुमानमिदमस्तु
परिशेषानुमानं वा अर्थापत्तिर्वा सर्वथा ऽर्थप्रतीतिलक्षणकार्यवशात्कल्प्यमानं
तत्करणं स्फोट इत्युच्यते, स च निरवयवो नित्य एको निष्क्रमक इति न वर्ण-
पक्षक्षपणदत्तदूषणपात्रतां प्रतिपद्यते, अतश्च स्फोटो ऽर्थप्रतिपादकः तत्र शब्दा-
दिति प्रातिपदिकार्थो ऽप्युपपन्नः,

---

( १ ) श्लोकवार्तिके स्फोटवादे श्लो. ६९ । व्यवहारावगम्यं हि वाचकत्वं
नास्मदिच्छाधीनमतो यथादर्शनं तदभ्युपगमान्न काचिदतिप्रसक्तिरस्तीति भावः ।