न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

३१२ न्यायमञ्जर्याम्
विधिस্বরূপनिरूपणम्--
कश्चायं विधिर्नामेत्येतदपि न विद्मः, ननु चाहुः--
विधेर्लक्षणमेतावदप्रवृत्तप्रवर्त्तनम् ।
अतिप्रसङ्गदोषेण नाज्ञातज्ञापनं विधिः ॥
बाढं श्रुतो ऽयं श्लोकः किं तु को ऽसावप्रवृत्तप्रवर्त्तक इति न जानीमः,
प्रवर्त्तकस्वरूपे हि संशेरते प्रवादुका इति किं लिङादिः शब्द एव प्रवर्त्तकस्तद्व्या-
पारो वा तदर्थो विनियोगः फलं वा स्वर्गादिश्रेयः साधनत्वं वा रागादिर्वा प्रव-
र्तकस्वरूपाऽनवधारणाद्विधेरप्यनवधारणमिति, यत्तावदुक्तं किं विध्याश्रयो-
नेति तत्रोच्यते--
यदयं साधनत्वेन यजेरभिहितो ऽन्वयः ।
स्वर्गस्य च फलत्वेन स एव महिमा विधेः ॥
विधिवचनमन्तरेण हि स्वर्गकामो यजेतेति पुरुषलक्षणार्थः स्वर्गकामशब्दः
शुक्तौ होतेतिवत्स्यात, ततश्चैकपदोपादानलक्षणप्रत्यासत्तिसम्बन्धिनिसर्गघटित-
पूर्वापरीभूतस्वभावधात्वर्थसाध्यताऽतिक्रमेण दूरात्स्वर्गस्य साध्यत्वमन्यत्रोपस-
र्जनीभूतस्य कथं कल्पयितुं शक्यते, तस्मादेष विशिष्टः साध्यसाधनसम्बन्धो
विधिप्रसादलभ्य एव भवति नान्यथेति विधिराश्रयणीयः ।
कथं पुनर्विधिरेवममुं साध्यसाधनभावं बोधयति, इत्थं बोधयति स हि सप्र-
त्ययप्रवर्त्तकस्वभावः, न चापुरुषार्थरूपे व्यापारे पुरुषः प्रेर्यमाणो ऽपि सत्यप्र-
त्ययः प्रवर्त्तमाने ऽपि पुंसि प्रवर्त्तकत्वाख्यनिजस्वरूपसंकोचमाशङ्कमानो विधिः
पुरुषार्थस्वभावं स्वर्गं साध्यतया ऽवस्थापयति यागं चास्य साधनतया इति एवं
ह्यवबोधयतो ऽस्य प्रवर्त्तकत्वं निर्वहति ।
यत्तु दर्शिते स्वर्गादौ फले न प्रवर्त्तते चेत्पुरुषः किं विधिः कुर्यादिति तदप्य-
युक्तम्, न हि वात्यादिवत्पुरुषस्य प्रवर्त्तको विधिः वात्यादिः खलु सप्रत्ययमपि
तदितरमपि प्रवर्त्तयति विधिस्तु सप्रत्ययस्यैव प्रवर्त्तकः सप्रत्ययस्य चैतावत्प्रवर्त्तनं
यत्प्रवर्त्तितो ऽहमिति ज्ञानजननं न फलमदर्शयता विधिना सप्रत्ययस्य ज्ञानं जन-
यितुं शक्यं फले तु दर्शिते सति तदस्य ज्ञानं जनितमेव अनेन जनिते ज्ञाने
प्रमाणवृत्तेन प्रवर्त्तित एवासौ विधिना पुरुषः आलस्यादिना ऽनर्थित्वेन वा बहिः
प्रवृत्तिपर्यन्ततया चेन्न प्रवर्त्तते मा प्रवर्तिष्ट विधिना तु स्वकर्त्तव्यं कृतं प्रवर्त्तितः
अहमिति ज्ञानजननात्, अन्यो हि प्रवर्त्तनावगमो ऽन्यश्च बाह्यो व्यापारः ।
एवं विधिवशादेव साध्यसाधनभावधीः ।
सा हि प्रथमनिवृत्तप्रेरणाज्ञानपूर्विका ॥
यजेतेति प्रेरणा प्रतीयमाना साध्यसाधनसम्बन्धमनवबोधयन्ती विधौ न