न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

तदयुक्तम्, गोत्वजातेर्गववदिदानीं विवादास्पदीभूतत्वात् पिण्डभेदप्रत्य-
क्षस्य चक्षुर्व्यापारभेदादप्युपपत्तेः ।
ननु सकृदपि व्यापृतलोचनस्य परस्परविभक्तपिण्डप्रतिभासो भवति, मै-
वम्, तदानीं गोमात्रप्रतीतिरेष शाबलेय एष बाहुलेय इति तु विशेषग्रहणे चक्षु-
र्व्यापारभेदो ऽपरिहार्यः, यदि चाद्यगोपिण्डभेदे प्रथमाक्षसन्निपातजा बुद्धिः सुभ-
गतां गता गकारभेदे तर्हि किंकृतमस्या दौर्भाग्यम्, तत्रापि प्रथमश्रोत्रव्यापारवे-
लायामनवगतव्यञ्जकविभागस्यापि गगनगङ्गादौ गकारभेदः प्रतिभासते एवेत्य-
लं प्रसङ्गेन ।
गत्वादिजातिसमर्थनम्—
तदयं वस्तुसंक्षेपः, उपेद्यतां वा सर्वत्र सामान्यविशेषव्यवहारः, इष्यतां वा
गोत्वादिवद्गकारभेदवृत्ति गत्वसामान्यम् ।
अत्वमपि गत्ववदप्रत्याख्येयम् इतरेतरविलक्षणानामकाराणां ह्रस्वदीर्घ-
प्लुतादिभेदेन प्रतिभासात्, यः पुनरकारेऽप्यकारप्रत्यभिज्ञानं ब्रूयात्तस्येकारो-
कारप्रतीतिष्वप्यकारस्यैव ग्रहणप्रसक्तिरवूत्वाविशेषात्, अथ तद्विशेषे ऽपि
अवर्णादिवर्णस्य भेद इष्यते स तर्ह्याकारस्य न निह्नोतव्यः, एवं च सत्यरणयार-
णयशब्दभ्यां भिन्नार्थप्रतीतिरूपपत्स्यते, उदात्तानुदात्तस्वरितसंवृतविवृतादिभेदे।
ऽपि शब्दविदां प्रत्यक्ष एव गीतज्ञानामिव स्वरग्रामभाषाविभागः, तस्मादष्टाद-
शभेदमकारमाचक्षते, अत्वं च तत्सामान्यमवर्णकुलशब्देन व्यवहरन्तीति
प्रतिपद्यन्ते लोका न मरुद्भूयः, अथ मरुतामपि तथा व्युत्पत्तेरर्थप्रतीतिहेतुत्वं
तर्हि व्युत्पत्तिरेव प्रमाणं स्याद् न शब्दः, व्युत्पत्तेरव्यभिचारात् शब्दस्य च
व्यभिचारादित्यास्तामेतत् ।
तस्माद्गत्वादिसामान्यैरर्थसंप्रत्ययात्मनः ।
कार्यस्य परिनिष्पत्तेर्न वर्णव्यक्तिनित्यता ॥
अपर आह, तिष्ठतु तावद् दूरत एव गत्वाद्यपरसामान्यं महासामान्यमपि
शब्दत्वं वर्णेषु नोपपद्यते ।
व्यक्त्यन्तरानुसंधानं यत्रैकव्यक्तिदर्शने ।
तत्रैकरूपसामान्यमिष्यते तत्कृतं च तत् ॥
गकारश्रुतिवेलायां न वकारामर्शनम् ।
बाहुलेयपरामर्शः शाबलेयग्रहे यथा ॥

---

केण व्यञ्जकः नास्ति इति कि भेदकृतः पिण्डभेदव्यवहारः स्यात् तथा च प्रत्यभि-
ज्ञावशात बावलेयादिषु गोत्वादिसामान्यमभ्युपगन्तव्यं गत्वादिसामान्ये तु माना-
भाव इत्यर्थः ।