न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

प्रमाणप्रकरणम् १९५
अल्पीयसा प्रयत्नेन शब्दमुच्चारितं मतिः ।
यदि वा नैव गृह्णाति वर्णं वा सकलं स्फुटमिति (१) ॥
उभयसंस्कारपक्षे तु दोषद्वयस्याप्यनतिवृत्तिः सर्वेषां ग्रहणं सर्वत्र श्रवण-
मिति, न च समानदेशानां समानेन्द्रियग्राह्याणां च भावानां प्रतिनियतव्यञ्जक-
व्यङ्ग्यत्वमुपलब्धम् ।
गृहे दधिघटीं द्रष्टुमानीयतो गृहमेधिना ।
अपूपानपि तद्देशान् प्रकाशयति दीपकः ॥
तस्मात्कृतकपक्षे एव नियतदेशं शब्दस्य ग्रहणं परिकल्पते नाभिव्यक्ति-
पक्षे इति, अपि च, अभिव्यक्तिपक्षे तीव्रमन्दविभागे ऽभिभवश्च शब्दस्य
शब्दान्तरेण न प्राप्नोति, न हि शब्दस्तीव्रो मन्दो वा कश्चित् स्वतस्तस्य भेदा-
भावात्, संस्कारस्य च तदभिव्यक्तिहेतोर्न का चन तीव्रता मन्दता वा यदनु-
सारेण विषये तथा बुद्धिः स्यात्, पवनधर्मा वा तीव्रादिर्भवन्कथं श्रोत्रेण गृह्येत,
सावयवे हि वस्तुनि सकलविशेषग्रहणाग्रहणसंभवात्तदपेक्षया प्रतीतिभेदो भवेत्,
इह तु निरवयवे शब्दे न तथोपपद्यते इति, तस्मात्कृतकपक्ष एव श्रेयानिति ।
शब्दाभिव्यक्तिपक्षानुपपत्तिपरिहरणम्
अत्रोच्यते, करणसंस्कारपक्ष एव तावदस्तु, तच्च करणं किं चिदेव मरु-
द्भिरुपाहितसंस्कारं कं चिदेव शब्दं गृह्णाति ।
यथा ताल्वादिसंयोगविभागाः के चिदेव नः ।
कस्य चिद्ग्रहणे शक्तं श्रोत्रं कुर्वन्ति संस्कृतम् ॥
यथा च तेषामुत्पत्तौ सामर्थ्यनियमस्तव ।
तथैवैषामभिव्यक्तौ सामर्थ्यनियमो मम ॥
व्यञ्जकानां नियमो न दृष्ट इति चेत् क एवमाह सहस्राक्षः, तथा
हि पृथिव्यामेव वर्त्तमानो गन्धः समानदेशो भवति समानेन्द्रियग्राह्यश्च घ्राणै-
कविषयत्वात् तस्य च नियतस्तत्तद्व्यञ्जकव्यङ्ग्यता दृश्यते एव ।
क चित्पावकसम्पर्कादर्कांशुस्पर्शतः क चित् ।
क चित्सलिलसेकाद्गन्धो ऽभिव्यज्यते भुवः ॥
न च स्तिमितपवनापनोदनमात्रं करणस्य संस्कार इष्यते यः सर्वसाधारणः
स्यात्, किं त्वन्य एव नियतः प्रतिविषयं योग्यतालक्षणः ।
( १ ) श्लोकवार्तिके स्फोटग्रन्थे श्लोक १० । अयमाशयः- 'ते च श्रोत्रग्रहणाः'
इति भाष्ये गकारादीनामेव श्रोत्रत्ववचनात्तदवयवानां तत्समुदायस्य च श्रोत्रत्वं नि-
राकृतं साकल्यवैकल्यग्रहणे हि स्यादवयवसिद्धिः न तु तदस्ति मतिः प्रत्येकं सकलं वि-
कलं वा न गृह्णाति इति ।