न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का मूल देवनागरी में अक्षरशः पंक्तिबद्ध (line-by-line) लिप्यन्तरण तथा उसका सुगम हिन्दी अनुवाद एवं दार्शनिक व्याख्या दी जा रही है:

---

मूल संस्कृत पाठ (Transliteration)

१२२ न्यायमञ्जर्याम्
लम्बनता स्यात् , संयोगविभागालम्बनत्वे सति तिष्ठत्यपि चलत्प्रत्ययः प्राप्नोति
तत्रापि संयोगविभागसम्भवात् , स्थाणौ च श्येनसंयोगविभागवति चलतीति
प्रतिभासो भवेत् , अविरलतदुपजनप्रबन्धे ऽपि भूतभाविनोः संयोगविभाग-
योः परोक्षत्वाद्वर्त्तमानयोर्ग्रहणं , तौ च चलित्वा ऽपि स्थिते देवदत्ते स्त इति
तत्रापि कथं न चलतीति प्रत्ययः ।
निरन्तरं च संयोगविभागश्रेणिदर्शनात् ।
भूमावपि भवेद् बुद्धिश्चलतीति मनुष्यवत् ॥
अथ मनुषे यत्क्रियाजन्यत्वं संयोगविभागयोस्तत्रैव चलतीत्यादिबुद्धिः
नान्यत्र देवदत्तक्रिया च तौ जन्येते न निष्क्रियया भूम्येति न तस्यां तथा
प्रत्ययः, यद्येवं क्रियान्वयव्यतिरेकानुविधानात्क्रियालम्बन एवायं प्रत्ययो न
संयोगविभागालम्बनः, तदालम्बनत्वे हि तयोर्द्वयवृत्तित्वाविशेषाद्विशेषे कारणं
वाच्यं येन पुरुष एवायं प्रत्ययो न भूमामिति, देवदत्तक्रियाजन्यत्वेन तु न वि-
शेषो यतः क्रियायाः परोक्षत्वे सति तदेव न विद्मः किमसो देवदत्ताश्रया क्रि-
या किं वा भूम्याश्रितेति, संयोगविभागकार्यानुमानस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् , न
च देवदत्ते गच्छति भूमावनवरतवहद्वातसंयोगविभागवत्यपि वा तरङ्गिणीती-
रपाषाणे चलतीति प्रत्ययो दृष्टः, तस्मात्क्रियाविषय एव चलतीति प्रत्ययो न
संयोगविभागालम्बनः, संयोगविभागाग्रहणे ऽपि च निरालम्बे विहायसि विह-
रति विहंगमे चलतीति संवेदनं दृश्यते, न च गगनसंयोगः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षे-
तरवृत्तित्वाद् गन्धवहमहीरुहसंयोगवद्, विततालोकावयव्याकाशस्तत्संयोगश्च
पक्षिणः प्रत्यक्ष इति चेन्नैतदेवम्—
तमालनीलजीमूतसमूहपिहिताम्बरे ।
निशीथे सान्धकारे ऽपि चलत्खद्योतदर्शनात् ॥
न तत्रालोकावयवी न च कश्चन तिमिरावयवी वा विद्यते इति केन संयो-
गो गृह्यते विभागो वा, भूकम्पोत्पाते च जाते चलति वसुमतीति मतिरस्ति न
तत्र संयोगविभागौ गृह्येते बहुलनिशीथे च नतराम्, तस्मान्न संयोगाद्यालम्ब-
ना चलतीति मतिरपि तु क्रियालम्बनैवेति, न च नित्यपरोक्षा क्रिया ऽनुमातुम-
पि शक्या कार्यस्य कारणपूर्वकत्वेन भवन्