न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

५८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ५ कारिकाव्याख्यायां
देतत् , न ह्याकाशस्य तत्त्वमाकस्मिकमिति सर्वस्य किं न स्यादिति वक्तुमुचि-
बोधनी ।
स्तुल्यबलत्वाभिमाने सत्प्रतिपक्षत्वमन्यथा बाधः स्वपक्षसाधनं वेति । केचित् पूर्वमपि नियत-
देशवदिति प्रयोगः सूचितः तस्मिन् देशनियमस्य कारणापेक्षित्‍वं परिहर्त्तुं दृष्टान्तन्तरेण प्रत्य-
वतिष्ठन्ते, नित्यस्वभावनियमस्य कारणापेक्षायामसंभवादित्यपौनरुक्त्यं मन्यन्ते । तन्तु पौर्वापर्या-
परामर्शविलसितमित्यनादरणीयमिति । उक्तमेवोपपादयति नहि—इति । तत्त्वमाकाशत्वं
सर्वस्य कालादेः । तदुक्तम्—
नित्यसत्त्वा भवन्त्यन्ये नित्यासत्त्वाश्च केचन ।
विचित्राः केचिदित्यत्र तत्स्वभावो नियामकः ॥
अग्निरुष्णो जलं शीतं समस्पर्शस्तथानिलः ।
केनेदं चित्रितं तस्मात् स्वभावात् तद्व्यवस्थितिः ॥
प्रकाशः ।
आत्मनश्चात्मत्वमाकस्मिकमिति सर्वस्य तदन्यस्यापि धर्मः कुतो न स्यादिति न वक्तुमुचितम्,
प्रामाणिकत्वात् । तथा आकस्मिकत्वाविशेषेऽपि सदातनत्वमाकाशादीनां, कादाचित्कत्वं घटादीनां
स्वभावो, न त्वन्यस्य धर्मोऽन्यस्येत्यर्थः । यथाऽऽहुः—
नित्यसत्त्वा भवन्त्येके नित्यासत्त्वाश्च केचन ।
विचित्राः केचिदित्यत्र तत्स्वभावो नियामकः ॥
वह्निरुष्णो जलं शीतं समस्पर्शस्तथानिलः ।
केनेदं रचितं तस्मात् स्वभावात्तद्व्यवस्थितिः ॥ इति ।
न च नियतदेशवन्नियतकालस्वभाव इत्यनेनास्य पौनरुक्त्यम् । पूर्वं हिसापेक्षत्वादित्यत्र यथा
परमाणुतत्परिमाणादीनां निरपेक्षत्वेऽपि नियतदेशवृत्तित्वं तथा घटादीनां नियतकालत्वं स्यादि-
त्यप्रयोजकत्वमुक्तम् , सम्प्रति तु कादाचित्कत्वस्वभावो निर्हेतुकः स्वभावानियतत्वात् नित्य-
स्वभाववदिति सत्प्रतिपक्षत्वमुक्तमित्यर्थभेदात् । पूर्वं यन्नियतं तन्न कारणनियम्यं, यथा जातेः
क्वाचित्कत्वमित्युक्तम् , सम्प्रति तु स्वभावो न नियम्य इत्युच्यत इत्यपौनरुक्त्यमित्यन्ये ।
प्रकाशिका ।
र्छादेव सिद्धमिति भावः । स्वभावानियतत्वादित्यत्र नियतपदं स्पष्टार्थम् । अन्य इत्यरुचौ । तद्बी-
जन्तु जातेरपि नियतत्वं स्वभावादेव न तु कारणादेरिति स्वभावानियतं यत्तन्न कारणनियम्यमित्यर्थ-
मकरन्दः ।
ऽव्यभिचारित्वमेव तदुत्तरोत्पत्तिकतावच्छेदकत्वेन पराभिप्रेतमिति धूममात्रस्य पक्षत्वेऽप्यदो-
पादित्याहुः ।
स्वभावानियतत्वादिति । अत्र नियतपदं चिन्त्यम् ।
टिप्पणी ।
वधित्‍वनिबन्धनमेव मन्तव्यमिति निरवधित्‍वकादाचित्कत्‍वयोः परस्परविरोधावधारणमिति भावः ।
अथवा मास्तु चेत्तदधीनत्वं तस्य तयोरेकदेशनैयत्ये तात्पर्यं तद्ग्रन्थस्येति ध्येयम् । सापेक्ष-
त्वादित्यत्रेति । कार्य्यं सहेतुकं सापेक्षत्वात् कादाचित्कत्वादित्यत्रेत्यर्थः । निरपेक्षत्वेऽपीति ।
निर्हेतुकत्वेऽपीत्यर्थः । सम्प्रति त्विति । स्वभावस्यातिरिक्ततया प्रयोजकत्वे बीजाभावस्योक्त-
त्वात् , प्रयोजकत्वेऽपि तत्रैव कारणवादाभ्युपगमः स्यादित्यतो नियतदेशवदित्यादिग्रन्थ-
मनाकलयन्निव पुनः सर्वथाकारणवादं निरसितुमभिसन्धत्ते नित्येत्यादीति ग्रन्थाशयः ।
अन्य इति । जातेरपि नित्यत्वं स्वभावादेव न तु कारणादिति स्वभावानियतं यत्तन्न कारण-