न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

५४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [५ कारिकाव्याख्यायां
स्त्वे सति। सावधित्वे तु स एव प्राच्यो हेतुरित्युच्यते। अस्तु प्रागभाव एवावधि-
रिति चेन्न। अन्येषामपि तत्काले सत्त्वात्। अन्यथा तस्यैव निरूपणानुपपत्तेः।
बोधनी।
स्तोति पूर्वकालासत्त्वे सत्युत्तरकालसत्त्वं कादाचित्कत्वम्। तच्च कालानवच्छेदे न सम्भवतीति
कालावच्छेदात्मकं सावधित्वं कादाचित्कत्वस्वरूपान्तर्गतमेव। तेन निरवधित्वे कादाचित्कत्वं व्या-
हन्यत एवेति भावः। नन्वेवमपि कादाचित्कत्वेन सावधित्वे सिद्धे हेतुमत्त्वे किमायातं न हि
तयोः पर्यायत्वमित्याशङ्कयाह सावधित्व इति। सावधित्वमभ्युपगमे हेतुरेव स्वीकृतः स्या-
दिति। अन्येषां भावानार्मापि तत्कालनियतत्वादभावेन सह तुल्ययोगक्षेमत्वं भवेदित्यभिप्रायवाना-
ह। नेति। विपर्ययेऽनिष्टमाह-अन्यथा-इति। आश्रयनिरूपणीयत्वनियमाभावेऽप्यदूरवि-
प्रकर्षिणा केनचिद् भावेनैवाभावो निरूप्यत इति अभावकारणत्ववादिना तन्निरूपणार्थं भावस्ताव-
प्रकाशः।
न च सावधित्वेऽपि न हेतुमत्त्वस्वीकारः पर्यायत्वादनायोरित्याह। सावधित्वे त्विति। न-
न्वेतावताऽपि प्राचीनोऽवधिः प्रागभाव एव न तु भावोऽपीति स एव हेतुर्न भाव इति न प्राग्भा-
वातिरिक्ते कारणत्वं वर्तत इति शङ्कते। अस्त्विति। किं प्रागभावकाले भावस्यासत्त्वादेवानव-
धित्वं कार्येणानपेक्षितत्वाद्वा ? । आद्यं परिहरति। अन्येषामपीति। भावानार्मापि अनन्यथासिद्धा-
न्वयव्यतिरेकवत्तया प्रागभावतुल्यत्वादवधित्वम्, अन्यथा प्रागभावस्यापि तन्न स्यादिति भावः।
अन्यथेति। अनिरूपितस्य प्रागभावस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वादवश्यं घटादिप्राक्कालेऽनन्यथा-
सिद्धान्वयव्यतिरेकिणः कपालादयस्तन्निरूपकाः स्वीकार्या इत्यर्थः। ननु प्रागभावनिरूपकस्य चक्षु-
र्रादेर्न कारणत्वं यथा; तथा तन्निरूपकभावान्तरस्याऽपि, न च प्रागभावः प्रतियोगिसमवायिकार-
णमात्रनिरूप्यस्तच्च कारणमेवेति युक्तम्। शब्दाभावप्रत्यक्षतायां तस्य निरस्तत्वात्। मैवम्।
चक्षुरादेरधिकरणग्रह एवान्यथासिद्धत्वात्, चक्षुरादिव्यापाराभावेऽप्यनुमितेऽधिकरणे प्रागभावप्र-
प्रकाशिका
रवमपि प्रामाणिकमिति भावः। न प्रागभावातिरिक्त इति। तथा च क्षित्यादिकर्तृतया नेश्वर-
सिद्धिरिति भावः। नन्विति। घटप्रागभावनिरूपकचक्षुरादेरिव न तन्निरूपककपालादेर्घटकारण
त्वमित्यर्थः। वस्तुतोऽन्यथेत्यादिमूलस्य भावसत्तायां पूर्वकालीनायां परं तात्पर्यं न तु निरूपकत्वेन
भावकारणत्वसिद्धाविति नैतदाक्षेपावसर इति। नचेति। अधिकरणत्वेन प्रागभावनिरूपकत्वं प्रतियोगि-
गिकारणताव्याप्यमिति भावः। तस्येति। प्रतियोगिसमवायिकारणमात्रनिरूप्यत्वस्येत्यर्थः। वस्तु-
तोऽयमपि नियमः कारणत्वसिद्धौ ग्राह्यस्तदेव चासिद्धमिति भावः। चक्षुरादेरिति।
मकरन्दः।
त्कत्वव्यवहार आकाशास्याकादाचित्कत्वव्यवहारश्च लोकानां विरुद्धयेतेत्यर्थः। तथाच गौरवमपि
प्रामाणिकमिति भावः। नन्विति। घटप्रागभावनिरूपकस्य चक्षुरादेर्न घटकारणत्वं यथेत्यर्थः।
न च प्रागभाव इति। अधिकरणत्वेन प्रागभावनिरूपकत्वं कारणत्वव्याप्यमिति भावः।
तस्येति। प्रतियोगिसमवायिकारणमात्रनिरूप्य इत्यस्येत्यर्थः। चक्षुरादेरिति। तथाच न
तस्य प्रागभावनिरूपकत्वं यस्य तु तन्निरूपकत्वं कपालादेस्तस्य हेतुत्वमेवेति नोक्तदोष इत्यर्थः।
नन्विदमनुपलब्धिगम्याभाववादिमतम्, अस्माकन्तु चाक्षुष एवाभाव इत्यपसिद्धान्तः। न
च प्रागभावो न चाक्षुष इति न वयं ब्रूमः, किन्तु प्रागभावत्वप्रकारकनिरूपणत्वावच्छिन्नं प्रत्यजन-
कं चक्षुर्व्यभिचारादिति। तदिह सामग्रीनिविष्टाधिकरणस्य परंपरानिरूपणकारणता प्रागभावप्र-
तियोगिजनकता चेति युक्तो नियम इति वाच्यम्। शब्दादिना तत्प्रकारकनिरूपणसम्भवेन व्यभि-