न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तबके ] न्यायाङ्गसंशयबीजविप्रतिपत्तिप्रदर्शनम् । ३१
प्रकाशः ।
पर्कं न वा ? अभावसमवायोस्तादृशप्रतियोगिसम्बन्धिसविकल्पकजन्यसाक्षात्कारविषयत्वेऽपि
प्रत्यक्षत्वात् तत्सङ्ग्रहार्थं स्वविषयकेति विशेषणम् । अत्र यद्यपि घटोऽयमिति सविकल्पके घटत्वस्य
तत्कारणज्ञानविषयताऽस्ति, तथापि तज्ज्ञानाजन्यनिर्विकल्पकविषयताऽप्यस्ति । न हि तज्ज्ञान-
जन्यज्ञानगोचरत्वं तज्ज्ञानाजन्यज्ञानगोचरताविरोधि । एकत्र ज्ञानद्वयस्य भावादित्याहुः ।
अलौकिकविशेषे त्वदृष्टे, प्रयत्नकारणमविशेषगुणनिरुपाधिविषयकारणमात्मविशेषगुणत्वं लौकि-
प्रकाशिका ।
न च तथासति यद्यपीत्यादिग्रन्थविरोधः, तथासति सविकल्पकविषयतयापि तत्र सामञ्जस्ये तदनु-
त्थानप्रसङ्गादिति वाच्यम् । यथाश्रुताभिप्रायेण तदुत्थानादिति वदन्ति । तच्चिन्त्यम्, विवक्षाया-
मपि विशिष्टवैशिष्ट्यप्रत्यक्षाख्यातेः, द्विधा हि विशिष्टवैशिष्ट्यधीः, एका पुरुषेऽविशिष्टस्यैव दण्डस्य
विशेषणत्वं विषयीकरोति अपरा च दण्डत्वविशिष्टस्येति तन्नियमनाय तस्यां सविकल्पकत्वेनैव-
जनकत्वस्वीकारात् । अत एव न व्यभिचारोऽपि विलक्षणधीविशेष एव तथाजनकत्वोपगमा-
दिति । न च तन्मते योगजधर्मादीनामप्रसिद्ध्या तदभावाप्रसिद्धिः परमतेऽसत्ख्यात्युपनीतस्यापि
प्रतियोगितात् संयोगादिपडन्यतमजन्यसाक्षात्कारविषयत्वस्य वा समुदायार्थत्वादिति दिक् ।
सविकल्पक इति । धारावाहिकस्थले द्वितीयादिसविकल्पक इत्यर्थः । ज्ञानविषयता=स-
विकल्पकविषयता, यथाश्रुते सविकल्पकाजन्यत्वस्य तथाप्यक्षतेरसङ्गते, निर्विकल्पकेत्युपलक्षणम्
प्राथमिकसविकल्पकेत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रयत्नति । प्रयत्नकारणमविशेषस्य संसारिणो गुणौ यौ
इच्छाद्वेषौ तयोर्निरुपाधिविषयौ सुखदुःखे तत्कारणं य आत्मविशेषगुणः तत्त्वं लौकिकमानसव्रजा-
त्याश्रयाविषये वर्तते न वेत्यर्थः । अत्र प्रयत्नकारणं गुण ईश्वरज्ञानादि तन्निरुपाधिविषयो विशिष्ट-
ज्ञानं तत्कारणमात्मविशेषगुणो निर्विकल्पकमिति तदादाय सिद्धसाधनवारणाय आत्मविशेषेति ।
मकरन्दः ।
ध्याप्तिः । जन्यस्वविषयकसविकल्पकत्वेन जनकत्वाभावस्य विवक्षितत्वाद् अत्र जन्यादिपदमप्रसि-
द्धिवारकमित्याहुः । तच्चिन्त्यम् । अत्र यद्यपीत्यग्रिमग्रन्थविरोधात् । तथा सति सविकल्पकविषय-
तयापि सामञ्जस्ये तदनुत्थानप्रसङ्गः । यद्यपि तन्मते योगजादीनामप्रसिद्धतया तदजन्यत्वस्यापि
तथात्वात् तदुपसक्तबुद्धेरप्यभावादुपरञ्जकत्वेनापि तदुपादानमसङ्गतम् । तथापि असत्ख्यातिरूपा
तदुपसक्तबुद्धिरस्त्येव इति नोक्तदोष इत्येके । संयोगाद्यन्यतमप्रत्यासत्तिजन्यसाक्षात्कारविषयत्व-
मनेनोपलक्षितमित्यन्ये ।
सविकल्पक इति । धारावाहिक इत्यर्थः । प्राथमिकसविकल्पकस्याऽजनकत्वान्निर्विकल्पक इत्यु-
पलक्षणम् । प्राथमिकसविकल्पक इत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रयत्नति । प्रयत्नकारणात्मविशेषगुणाविच्छा-
द्वेषौ तयोर्निरुपाधिविषयौ सुखदुःखे तत्कारणत्वविशिष्टात्मविशेषगुणत्वं लौकिकमानसप्रत्यक्षाविषये
वर्त्तते न वेत्यर्थः । न च मानसेति व्यर्थम् । मानसप्रत्यक्षपदेन मनःप्रयोज्यजातिविशेषाश्रयस्यो-
टिप्पणी ।
देयम्, तथापि पक्षे उपरजकस्यापि भावादखण्डाभावघटकतया सार्थक्यं वोध्यम् । सविकल्पक
इति द्वितीयसविकल्पे । निर्विकल्पकेति प्राथमिकसविकल्पकस्याप्युपलक्षकम् । प्रयत्न-
कारणेति । प्रयत्नयोः=प्रवृत्तिनिवृत्त्योः, कारणे=साक्षात्कारकारणे, स्वविजातीयस्य प्रत्यक्षविषयस्य
स्वसमानाधिकरणव्यापारस्य जनकजातीयभिन्नत्वे सति कारणे वा [साक्षात्कारकारणे ] ये व्यक्ती आत्म-
विशेषस्य=संसारिणो, गुणौ=इच्छाद्वेषौ, तयोर्निरुपाधिविषयो=इष्टसाधनत्वेन विषयत्वाप्रयो-
ज्यविषयताश्रयौ सुखदुःखे, तत्कारणमात्मविशेषसंसारिगुणत्वमित्यर्थः । प्रयत्नजनकेश्वरज्ञानविषयवि-