न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

५४४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १२ कारिकाव्याख्यायां
अन्यथेटसाधनताज्ञानमप्यनर्थकमापद्येत। तस्मात् सङ्कल्पः प्रवर्त्तक इत्यभ्युपेयते,
किन्तु सत्तामात्रेण न तु ज्ञात इति नासौ विधिः। ज्ञानञ्च विषयोपहारेणैव व्यवहार-
यतीति तद्विषय एवावशिष्यते इति कर्तृधर्मव्युदासः ॥ ११ ॥
अस्तु तर्हि कर्म्मधर्म्मः। नेत्युच्यते,
अतिप्रसङ्गाच्च फलं नापूर्वं तत्त्वहानितः ॥
तदलाभान्न कार्य्यञ्च न क्रियाऽप्यप्रवृत्तितः ॥ १२ ॥
प्रकाशः।
यद्वा सङ्कल्पादिति विवृणोति तर्हीति। एवं लाघवादिष्टसाधनतैव विधिः, सङ्कल्पस्य तु तत्स-
द्धीनत्वादित्यर्थः।
यदि च नैवं तदा भोजनादाविष्टसाधनताज्ञानमिच्छोत्पादकं न स्यादित्याह अन्यथेति।
सङ्कल्पस्याप्रवर्त्तकत्वे शास्त्रविरोधं परिहरति तस्मादिति। तर्हि ज्ञानमेव कर्तृधर्मो विधिरस्त्वित्यत
आह ज्ञानञ्चेति। तद्विषय एव-ज्ञानविषय एव। विधिरित्यनुषज्यते। यदि हि विषयविशेषान-
वच्छिन्नं ज्ञानं प्रवर्त्तयेत्, सर्वत्र प्रवृत्तिप्रसङ्गः। तदवच्छिन्नस्य च तस्य तथात्वे यं विषयमुपन-
यत्तत् प्रवर्त्तकं स एवार्थो विधिरिति कृतिहेतुचिकीर्षाकारणज्ञानविषयो विधिरित्यर्थः ॥११॥
क्रियते इति व्युत्पत्त्या कर्मपदेन यदि फलं स्वर्गाद्युच्यते, तस्य च कार्य्यत्वं ज्ञात्वा प्रवर्त्तते
तदा अनुपायेऽपि प्रवर्त्तेतेत्याह-
अतिप्रसङ्गादिति। अथापूर्वस्य कार्य्यत्वं ज्ञात्वा प्रवर्त्तते, तदा शब्दानुभवात् पूर्वं तदुप-
स्थितं न वा ? आद्ये अपूर्वत्वव्याघातः, तस्य शब्दानुभवैकवेद्यत्वादित्यर्थः। अन्त्ये कथं
शक्तिग्रह इति भावः। ननु कार्य्यत्वेनोपलक्षिते अपूर्वे कार्य्यत्वेनैव रूपेण शक्तिग्रहः, कार्य्यत्वविशिष्ट-
द्योपस्थितमेवेत्याह तदलाभादिति। उपलक्ष्यस्यान्यत्र मानान्तरसिद्धत्वादत्रापि तथात्वे अपूर्व-
त्वहानिरन्यथा तु तदलाभ इत्यर्थः।
यद्वा कार्य्यत्वविशिष्टे कार्य्ये धर्मिणि शक्तिग्रहः, वाक्यार्थानुभवदशायामयोग्यतया घटादौ
निरस्ते च तदतिरिक्तापूर्वलाभः स्यादित्यत आह तदलाभादिति। तथापि नित्यनिषेधापूर्वयो-
रलाभः स्यादित्यर्थः। न क्रियाऽपीति। क्रियायाः कार्य्यत्वज्ञानात् न प्रवृत्तिरनिष्टसाधनत्वा-
दित्यर्थः।
टिप्पणी
फलनिष्ठकार्य्यताज्ञानम् अपूर्वनिष्ठकार्य्यताज्ञानं, यागादिनिष्ठकार्य्यताज्ञानं वा प्रवर्त्तकमिति विकल्प्य
प्राभाकरमतं क्रमेण दूषयति अतिप्रसङ्गादिति। स्वर्गादिः कार्य इति ज्ञानं यदि प्रवर्त्तकं
स्यात्तदा स्वर्गाद्यसाधनेऽपि प्रवृत्तिप्रसङ्गनियामकस्य कस्यचिदप्यभावात्। तत्त्वहानित
इति। अपूर्वस्य शाब्दबोधात्प्रागुपस्थितावपूर्वत्वहानिः अनुपस्थितौ च शाब्दबोधानुपपत्तिरि-
त्यर्थः। ननु यथा गन्धवत्त्वेनोपलक्षितायां पृथिवीत्वविशिष्टायां घटादिव्यक्तौ पृथिवीपदस्य शक्ति-
ग्रहस्तदनन्तरं च पृथिवीत्वेन शाब्दबोधः तथा कार्यं विधिशक्यमिति कार्यत्वोपलक्षितेऽपूर्वे शक्तिग्रह-
स्तदनन्तरं चापूर्वत्वेनापूर्वस्य शाब्दवोधः स्यादत आह तदलाभादिति। अपूर्वत्वविशिष्टापूर्वान्य-
क्त्यनुपस्थितेरित्यर्थः। अयमाशयः-गन्धवत्वपृथिवीत्वयोः पूर्वानुभवजन्यसंस्कारेण स्मरणस्य सह-
चारदर्शनेन पूर्वगृहीतव्याप्तेः स्मरणानानुमितेर्वा संभवात् किमनयोः पृथिवीपदप्रवृत्तिनिमित्तमिति
संशये अखण्डपृथिवीत्वजातौ लाघवात् प्रवृत्तिनिमित्तत्वं परिच्छिद्यते नतु गन्धवत्त्वे सखण्डे गौरवात्
इह तु अपूर्वत्वस्य प्रागनुपस्थितिः, उपस्थितिश्चेदपूर्वत्वव्याघात इति। क्रिया यागादिस्तद्धर्मोऽपि
कार्य्यत्वं न विध्यर्थ इत्याह न क्रियाऽपीति। अप्रवृत्तित इति।