न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

पञ्चमस्तबके ] ईश्‍वरसाधनम् । ५४१
यान्तस्य तु कर्म्मवचनत्वेन तत्संबन्धाद्भाव्यानपेक्षणीभावेन भावकमात्रमपे-
क्षेत । न च कटस्य चैत्रं प्रति भावकत्वं, विपर्ययात् । अनाप्तेन तु विवक्षायां प्रयु-
ज्यत एव ।
प्रयुज्यतां तर्हि कटः करोति चैत्र इत्यादि । न, नित्यसन्दिग्धत्वेन वाक्यार्थास-
मर्षकत्वात् । ततस्तदुपपत्तये विशेषस्य व्यञ्जनीयत्वात् । व्यज्यतां तर्हि तृतीयया
चैत्रेणेति, एवं देवदत्तः क्रियते कटमिति व्यज्यतां द्वितीययेति चेत् । न, अप्रयो-
गात् । न ह्यनाप्तेनाऽप्येवंप्रायाणि प्रयुज्यन्ते । लक्षणाविरोघेन कुत एतदेवेति चेत् ।
लोकस्यापर्य्यनुयोज्यत्वात् ।
न हि गार्गिक्येति पदं साध्विति श्लाघाऽभिधायिपदसन्निधिमनपेक्ष्य प्रयुज्यते ।
तस्य तदुपाधिनैव विहितत्वादिति चेत् । एतदेव कुतः ? लोके तथैव प्रयोगदर्शना-
दिति चेत् । तुल्यम् । करोतीत्यादिकर्म्मविभक्तिसमभिव्याहारेणैव प्रयुज्यते,
क्रियते इति कर्तृविभक्तिसमभिव्याहारेणैवेति किमत्र क्रियताम् ।
इममेव विशेषमुररीकृत्यानभिहिताधिकारानुशासनेनेह्येतावान् परामर्शः सर्वेषां
हृदि पदमादधातीत्यभिधानानिभिधानविभाग एव व्युत्पादनदशायां पेशल इति ।
स्यादेतत्, भवतु सर्वाख्यातसाधारणी भावना, कालविशेषसंबन्धिनी सा
लडाद्यर्थः, कालत्रयापरामृष्टा लिङर्थ इति चेत् । न, यत्नपदेन समानार्थत्वप्रस-
ङ्गात् । विषयोपरागानुपरागाभ्यां विशेष इति चेत् । न, यागयत्न इत्यनेन पर्याय-
प्रकाशः ।
चैत्रमितीति । भाव्यानपेक्षिणीति । द्वितीयायाः कर्मत्वाभिधायकत्वेन भाव्यानपेक्षिणी भाव-
नेत्यर्थः । नित्येति । कर्तृकर्मभावे इति शेषः। लोकस्येति । व्याकरणस्याप्यनादिप्रयोगानुपजीव्यैव
शब्दान्वाख्यायकत्वादित्यर्थः । तुल्यमिति । अनादिः प्रयोगोऽस्माकमप्युपजीव्य इत्यर्थः ।
इममेवेति । बालव्युत्पत्त्यर्थं प्रकृतिप्रत्ययविभागस्येवाभिहितानभिहितत्वस्यापि व्युत्पादन-
मित्यर्थः । वस्तुतो यत्पदस्य यत्पदसमभिव्याहारेणैव प्रयोगनियमः, तस्य तत्पदं विना न प्रयोग
इत्यर्थः ।
कर्तृधर्मस्य यत्नस्य विधित्वे सर्वाख्यातसाधारयेनोक्तातिप्रसङ्गे समाधिं शङ्कते—
स्यादेतदिति । लडादीनां वर्त्तमानादिकालनियमवच्छिन्नस्तदभावादिति नातिप्रसङ्ग इत्यर्थः ।
यत्नज्ञानस्याप्रवर्त्तकतया प्रागुक्तप्रवृत्तेरिति स्मारणेन परिहरति यत्नपदेनेति । अथ लिङा न
प्रकाशिका ।
यत्नस्येति । यद्यपि यत्नस्य लिङर्थत्वे तज्ज्ञानं प्रवर्त्तकमिति, न तु स्वात्मनि वृत्तिविरोध-
दोषः, तथापि यत्नवानित्यतोऽप्रवृत्तिरेव तत्पक्षे दूषणमित्यवधेयम् । न वा तत्साधनमिति । पर-
मकरन्दः ।
यत्नस्येति । यद्यपि यत्नस्य लिङर्थत्वे तज्ज्ञानं प्रवर्त्तकमिति न स्वात्मनि वृत्तिविरोधी दोषः,
तथापि प्रवृत्तिहेतौ सङ्कल्पे शक्तेरित्युक्तत्वात् तद्दूषणे तात्पर्य्यम् ।
न वा तत्साधनमिति । यद्यपि परम्परया तत्साधनत्वं वक्ष्यति, तथापि साक्षान्न तथेत्या-
पातत इदम् । यद्वा कुम्भकारपितृवदन्यथासिद्धतया न साधनमिति भावः ।
टिप्पणी ।
नित्यसंदिग्धत्वेन-कोऽत्र कर्ता किं कर्मेति संदिग्धत्वेन ।
गार्गिक्येत्यादि । गोत्रचरणाच्छ्लाघाऽऽन्याकारतदवतेषु ( ५-१-१३४ ) इति पाणिनी-
यसूत्रेण गोत्रप्रत्ययान्तात् गार्ग्यशब्दात् भावे वुञ्प्रत्ययेन केवलं गार्गिकशब्‍दो व्युत्पादितोऽपि गार्गि-