न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

५३८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ११ कारिकान्यायार्थो
काङ्क्षति । न हि व्यापारवन्तं व्यापार आश्रयते, आत्माश्रयत्वात् , समवायं
प्रति तदनुपयोगात् , विजातीयव्यापारवतोऽकर्तृत्वाच्च । न च द्वितीयाद्याः
प्रातिपदिकविभक्तयः । ततः प्रथमानिर्दिष्टेनैव भावनाऽन्वीयते इति तस्यान्वय-
योग्यतानियमात् सङ्ख्याऽपि तदनुगामिनी तेनैवान्वीयते इति नातिप्रसङ्गः,
नञर्थवत् । यथा हि चैत्रो न गौरो न स्पन्दते न कुण्डलीत्यादौ विशेषण-
विशेष्यसमभिव्याहारविशेषेऽपि नञा तदनभिधानावशेषेऽपि नञर्थस्य विशेष-
णांशैरेवान्वयो न विशेष्यांशेन ।
ननु बाघात्तत्र तथा, न हि विशेष्येण तदन्वये विशेषणोपादानमर्थवद्भवेत् ,
तन्निषेधेनैव विशेषणनिषेधोपलब्धेः । उभयनिषेधे चावृत्तौ वाक्यभेदादनावृत्तौ
निराकाङ्क्षत्वादिति चेत् । न, तुल्यत्वात् । समानप्रत्ययोपात्तभावनाऽन्वित्तान्वयो-
पपत्तौ बाधकं विना सन्निहितत्यागे व्यवहितपरिग्रहस्य गुरुत्वात् । भावनायाश्च
सामान्याक्षेपेऽपि साकाङ्क्षपरित्यागे निराकाङ्क्षान्वयानुपपत्तेः । न ह्यन्यतराकाङ्क्षा
अन्वयहेतुः, अपि त्बुभयाकाङ्क्षा । प्रातिपदिकार्थो हि फलेनान्वयमलभमानः क्रिया-

प्रकाशः ।
युक्त्यन्तरमाह समवायं प्रतीति । तदनुपयोगाद् = व्यापारवदनुपयोगात् । भावनाया
इव तत्समवायस्यापि शुद्धप्रातिपदिकार्थापेक्षतया भावनादिविशिष्टनिराकाङ्क्षत्वादित्यर्थः ।
यद्वा समवायो मेलकः । यन्मेलकस्य पूर्वापरीभूतभावनावचाकेनाख्यातेनैव बोधितत्वाद् न
तदन्वयाय भावनान्तरापेक्षेत्यर्थः । नन्वात्माश्रयानवस्थाभ्यां सजातीयव्यापारवदनाकाङ्क्षेऽपि
द्वितीयाद्युपनीतविजातीयव्यापारवत् साकाङ्क्षत्वं स्यादित्यत आह विजातीयेति । तथासत्यऽयोग्य-
त्वादनन्वयापत्तिः, न हि घटानुकूलव्यापारेण पाककर्तृत्वं दृष्टमित्यर्थः ।
ननु शुद्धप्रातिपदिकार्थापेक्षिण्यपि भावना कुतो न द्वितीयाद्युपनीतेनान्वेतीत्यत आह न
चेति । उभयोपस्थितावपि साकाङ्क्षेण सहान्वयो भावनाया न निराकाङ्क्षेणेति दृष्टान्तेन स्पष्ट-
यति नञर्थवदिति । न चैत्र इत्यादिना क्रमेण जातिगुणकर्मद्रव्याणां विशेषणानां निषेध्यत्वमुक्तम् ।
आवृत्ताविति । उभयनिषेधे च सकृदुच्चरितस्य नञोऽन्यतरनिषेधेनैव निराकाङ्क्षत्वात् तदर्था-
न्वयार्थमावृत्तिकल्पने पदावृत्तिरूपवाक्यभेदापत्तिरित्यर्थः । अनावृत्ताविति । सकृदुच्चरितनञो येन
केनचिदेकेनैव चरितार्थत्वाद् निराकाङ्क्षत्वादित्यर्थः ।
भावनाऽन्वयिनैव सङ्ख्याऽन्वेतीत्यत्राभिमतं नियामकं स्पष्टयति समानेति । यद्यपि व्यापारा-
त्मिका भावना व्यापारिामान्यमाकाङ्क्षति आक्षिपति, तथापि साकाङ्क्षेण व्यापारिणा प्रातिप-
दिकार्थेनान्चीयते, न तु निराकाङ्क्षेण कारकान्तरेणेत्याह सामान्येति । उभयाकाङ्क्षामह प्राति-

प्रकाशिका ।
प्येऽतिव्याप्तिरिति प्रथमान्तेत्यादि व्याचक्षते भावनादिविशिष्टेति । सजातीयव्यापारमभिप्रेत्य । ननु
भावनासमवायस्यापदार्थत्वेन तदन्वयो न शब्दान्पदमपीत्यरुचेराह यद्वेति । भावनान्तरापेक्षेति ।
तथा च शुद्धप्रातिपदिकमात्राकाङ्क्षैवेति भावः ।

मकरन्दः ।
भावनादिविशिष्टेति । सजातीयव्यापारमभिप्रेत्य ।
ननु भावनासमवायो न पदार्थः, किन्तु तदन्वय इति तस्यान्वयप्रतियोगित्वाभावान्निराकाङ्क्ष-
त्वेऽप्यदोष इत्यरुचेराह यद्वेति ।
भावनान्तरेति । तथा च शुद्धप्रातिपदिकार्थगात्राकाङ्क्षैवेति भावः ।