न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

पञ्चमस्तबके ] ईश्‍वरसाधनम् । ५१५
कारणबहुत्वेन महत्त्वे अणुपरिमाणस्यानारम्भकत्वस्थितेः । अणुत्वमेव महदारम्भे
विशेष इत्यपि न युक्तम् । महतो महदनारम्भप्रसङ्गात् । अणुत्वमहत्त्वयोर्विरुद्ध-
तया एकजातीयकार्यानारम्भकत्वप्रसङ्गात् । बहुभिरपि परमाणुभिर्द्वाभ्यामपि
द्व्यणुकाभ्यामारम्भप्रसङ्गाच्च ।
एवं सति को दोष इति चेत् । परमाणुकार्यस्य महत्त्वप्रसङ्गः । कारणबहु-
प्रकाशः ।
ऽभ्युपगमाच्च, अन्यथा नित्यवृत्तिसङ्ख्याया अप्यजनकत्वापत्तेः । तथापि प्रमाणबलेन मनसोऽ-
णुत्वं साधयिष्यामीति तत्परिमाणमेव दृष्टान्त इति भावः ।
अन्यथेति । कालादिमनसां परिमाणस्य परिमाणजनकत्वे तैर्द्रव्यैर्द्रव्यानारम्भादनाश्रय-
परिमाणं जायेतेत्यर्थः । बाधकान्तरमाह द्व्यणुकस्येति । अणुपरिमाणं यदि त्र्यणुके महत्त्वा-
रम्भकं, द्व्यणुकेऽपि स्यादविशेषादित्यर्थः । त्र्यणुकेऽपि वा द्व्यणुकवदणुत्वापत्तिरिति भावः । यदि
न त्र्यणुकमहत्त्वारम्भकं बहुत्वं, तदा तत्रैवाणुत्वमनादृत्य बहुत्वसङ्ख्याया आरम्भकत्वसिद्धेर्द्व्यणुक-
परिमाणस्यानारम्भकत्वं सिद्धमित्याह तत्रेति । ननु द्व्यणुकपरिमाणे काचिज्जातिरस्ति तद्विशिष्टाणुत्वं
महत्त्वजनकमिति नोक्तदोष इत्यत आह अणुत्वमेवेति । एवं हि महत्त्वं महत्त्वारम्भकं न
स्याद्व्यभिचारेण कारणत्वाभावादित्यर्थः । यद्वा किमणुत्वं महत्त्वमेव जनयति, क्वचिदणुत्व-
मपि वा ? तत्राद्यमाशङ्क्य दूषयति अणुत्वमेवेति । अन्त्यं दूषयति अणुत्वमहत्त्वयोरिति ।
अणुत्वमहत्त्वयोर्विरुद्धजातीयतयाऽन्योन्यपरिहारेण स्थितेर्व्यभिचारान्नैकमप्यारम्भकं स्यादित्यर्थः ।
ननु कारणभेदात् कार्यभेदः स्यादित्यत आह बहुभिरपीति । यदि न संख्या कारणं, किन्त्वणु-
परिमाणमिति शेषः । परमाणुकार्यस्येति । कारणबहुत्वस्याप्यन्यत्र महत्त्वहेतुत्वकल्पनाद्
प्रकाशिका ।
तादृशस्यापि अणुपरिमाणत्वेनाजनक तया न दृष्टान्तत्वं तत्राह अन्यथेति । किमणुत्वमिति
एवकारोऽत्र भिन्नक्रमः तया च किमणुत्वमेवेत्यर्थः । तेन महतो महदनारम्भप्रसङ्गादिति मूल-
सङ्गतिः । क्वचिदणुत्वमपि वेति । क्वचिदणुत्वं क्वचिच्च महत्त्वं महत्त्वजनकत्वमिति विकल्पार्थः । न
तु तृणारणिमणिवत् कार्यवैजात्यान्न व्यभिचारः, अन्यथा संख्याहेतुत्वेऽपि का गतिरित्याह नन्विति ।
यदि नेति । यद्यपि संख्याकारणत्वेऽप्ययं प्रसङ्गः सम्भवी, तथापि परमाणुभिर्द्व्यणुकस्य द्व्यणुकाभ्यां
त्र्यणुकस्यारम्भप्रसङ्गो बोध्यः । न चाणुपरिमाणद्वयत्वेन द्व्यणुकाणुत्वजनकत्वमणुपरिमाणत्रयत्वेन
च त्र्यणुकमहत्वजनकत्वं स्यादिति वाच्यम् । तथासत्यावश्यकतया द्वित्वत्रित्वयोरेव जनकत्वात् परमा-
णुभिस्त्र्यणुकारम्भे बाधकं वक्ष्यतीति । ननु परमाणुपरिमाणं महत्त्वाजनकमेव संख्या तु तन्मते परि-
माणाजनिकैवेति कथं परमाणुत्रयारब्धद्व्यणुके महत्त्वापत्तिरित्यत आह कारणबहुत्वस्यापीति ।
मकरन्दः ।
यदि च तादृशस्यापि नित्यपरिमाणत्वेनैवाजनकत्वमिति दृष्टान्तत्वं तत्राह अन्यथेति ।
यद्यप्येतद्दूषणं मनःपरिमाणदृष्टान्तत्वपक्षेऽपि, तथापि तदग्रे परिहरिष्यतीति ध्येयम् ।
किमणुत्वमिति । एवकारोऽत्र भिन्नक्रमः । तेन किमणुत्वमेव महत्त्वं जनयतीत्यर्थः ।
तथा च महता महदनारम्भप्रसङ्गादिति घटते । मूलस्वरसोऽप्येवमेवेति केचित् । तृणारणि-
मणिवत् कार्यभेदान्न व्यभिचारः, अन्यथा सङ्ख्याहेतुत्वपक्षे का गतिरित्याह नन्विति ।
यदि नेति । यद्यपि सङ्ख्याकारणत्वपक्षेऽपि तत्र प्रसङ्गतुल्यः, तथापि परमाणुभिन्नार्थकस्य
द्व्यणुकाभ्यां त्र्यणुकस्यारम्भप्रसङ्गो बोध्यः । परिमाणद्वयत्वादिना कारणत्वे द्वित्वादेरेवावश्यकस्य
कारणत्वात् । परमाणुभिस्तु महदारम्भे बाधकं वक्ष्यतीति । ननु यथा नित्यपरिमाणत्वादिना