न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

पंचमस्तवके ] ईश्वरबाधकखण्डनम् । ४६७
परमाण्वदृष्टाद्यधिष्ठतृत्वसिद्धौ ज्ञानाऽऽदीनां सर्वविषयत्वे वेमाद्यधिष्ठानस्यापि
न्यायप्राप्तत्वात् । न तु तदधिष्ठानार्थमेवेश्वरसिद्धिः ॥
न तृतीयः । तस्मिन् प्रमाणाभावात् । तथाप्येकाऽधिष्ठितमपरः किमर्थमधि-
तिष्ठतीति प्रश्ने किमुत्तरमिति चेत् । हेतुप्रश्नोऽयं, प्रयोजनप्रश्नो वा ? । नाद्यः ।
ईश्वराधिष्ठानस्य नित्यत्वात् । कुविन्दाद्यधिष्ठानस्य स्वहेत्वधीनत्वात् । न
द्वितीयः । कार्यनिष्पादनेन भोगसिद्धेः स्पष्टत्वात् ॥
एकाधिष्ठानेनैव कार्यं स्यादिति चेत् । स्यादेव । तथापि न सम्भेदेऽन्यतर-
वैयर्थ्यम् । परिमाणं प्रति सङ्ख्यापरिमाणप्रचयवत् प्रत्येकं सामर्थ्योपलब्धौ सम्भू-
यकारित्वोपपत्तेः ॥
अस्ति तत्र वैजात्यमिति चेत् । इहापि किञ्चिद्भविष्यतीति । न चाकुर्वतः
कुलालादेः कायसङ्क्षोभादिसाध्यो भोगः सिद्ध्येदिति तदर्थमस्य कर्तृत्वमीश्वरोऽनु-
मन्यते, तदर्थमात्रत्वादैश्वर्यस्येति ॥
यच्चानित्यप्रयत्नेत्यादि । भवेदप्येवं यद्यनित्यप्रयत्ननिवृत्तावेव बुद्धिरपि निव-
र्त्तेत, न त्वेतदस्ति, उदासीनस्य प्रयत्नाभावेऽपि बुद्धिसद्भावात् । हेतुभूता
बुद्धिनिर्वर्त्तत इति चेन्न । उदासीनबुद्धेरपि संस्कारं प्रति हेतुत्वात् । कारकविषया
बुद्धिनिर्वर्त्तत इति चेन्न । उदासीनस्यापि कारकोद्भूतत्वात् । न हि घटादिकम-
प्रकाशः ।
द्युपादानविषयत्वमपीति कथं न तेषां पटादिकारणत्वं, कुविन्दज्ञानादितुल्यत्वादित्याह परमा-
ण्विति । पटाकाशसंयोगादिकं प्रति ईश्वरस्य कर्तृत्वात् पटादिगोचरमपि ज्ञानं सिद्धमिति भावः ।
न त्विति । न त्वधिष्ठिताधिष्ठानार्थमेवेत्यर्थः । यथा कुविन्दाधिष्ठानमन्वयव्यतिरेकाभ्यां तथेश्वर-
स्याधिष्ठानं, ज्ञानादीनां नित्यतया' सर्वविषयत्वात् । तद्वदधिष्ठात्रन्तरकल्पनायां न मानमस्ति,
येनानवस्था स्यात् । कार्ये हि कर्तृत्वेन कारणता, न द्विकर्तृत्वादिनेति न तत्सिद्धिरित्याह प्रमाणा-
भावादिति । वैजात्यमिति । प्रत्येकजन्यव्यावृत्तं कारणमेलकव्यङ्ग्यमित्यर्थः । इहापीति ।
द्विकर्तृके घटादावेककर्तृकक्षित्यादेर्वैजात्यमित्यर्थः । उदासीनस्येति । कारणानि अव्यापारयत
प्रकाशिका ।
रेणापि घटादिगोचरत्वं तस्य सिद्धमित्याह पटाकाशेति । ननूदासीनो निःप्रयत्न एवोच्यते तथा
च प्रयत्नाभावेपीति व्यर्थमत आह कारणानीति । उदासीनशब्दस्य कारकाव्यापारयितृत्वमर्थपूर्व-
मकरन्दः ।
सिद्धमिति पटादिविषयत्वासिद्धेस्तदुपादानाधिष्ठानं न स्यादित्यत आह पटाकाशेति । वस्तुतो
नियतविषयता कारणाधीनेति नित्यतयैव सर्वविषयत्वमिति भावः । तदिदमाह नित्यतयेति ।
टिप्पणी ।
प्रमाणाभावादिति । कार्यं प्रति कर्तृत्वेन कारणता नतु द्विकर्तृत्वेन तथा च द्विकर्तुकत्वानुमान-
मनुकूलतर्कशून्यमित्यर्थः। संभेदे-द्वयोः प्राप्तौ सत्याम् । सम्भूयेति । प्रचयजन्यतूलकपरिमाणोत्प-
त्तिस्थले प्रत्येकं स्वस्वकार्यं प्रति कारणयोरपि संख्यापरिमाणयोरवर्जनीयतयाऽऽसङ्गतत्वात् यथा त्रयाणां
सन्निपातस्त्येत्यर्थः । त्रयाणां सन्निपातस्थलेवैजात्यमाशङ्कते अस्तीति । स्वीकारोति इहापीति ।
कायसंक्षोभादिः-कायव्यापारादिः । किंचित्कार्यमकुर्वतः कुलालादेः कायव्यापारसाध्यो भोगश्च न सिध्ये-
दतः कुलालादेरपि कर्तृत्वमित्याह नचेति । अनित्यप्रयत्नपूर्वकत्वप्रयुक्तां व्याप्तिमुपजीव्यकर्तृत्वमि-
त्यादिनाऽभिहितमुपाधिं निरस्यति यद्विवति । अनित्यप्रयत्नस्य बुद्धिव्यापकत्वे तन्निवृत्तौ बुद्धिनिवर्ते-
तातस्तस्य व्यापकत्वं विघटयति उदासीनस्येति । अव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेन कृतिविशिष्टा या
६३ न्या० कृ०