न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

पञ्चमस्तबके ] ईश्वराबाधकखण्डनम् । ४८७
प्रकाशः।
मर्तौपयिकस्यापि तस्य सप्रयोजनकत्वात् । व्यभिचारवारकस्यापि सार्थकत्वेऽनुमितिप्रयोजकत्वस्यै-
व तन्त्रत्वात् । नापि व्यभिचारवारकविशेषणवत्येव व्याप्तिरिति तच्छून्यत्वं, निर्विशेषणेऽपि गोत्वादौ
व्याप्तेः । तत्र व्यक्तेरेव विशेषणत्वेऽन्योन्याश्रयात् । नाऽपि व्यभिचारवारकं विशेषणं विशिष्टे
व्याप्तिग्राहकं, सहचारदर्शनादिसत्त्वे तदभावे व्याप्तिग्रहाविलम्बात् । न च व्यभिचारावारकविशेषण-
शून्य एव व्याप्तिग्रहः । प्रमेयत्वेन ज्ञायमाने धूमे व्याप्तिग्रहात्तत्रोपात्तव्यभिचारावारकविशेषणशून्य-
त्वस्य च विवक्षितत्वे विरोधः । तत्रोपात्तं तेन शून्यञ्चेत्यस्यासम्भवात् ।
अथ शरीरजन्यत्वाभावे न व्याप्तिः, एकवृत्तित्त्वबाधे सत्येव व्यासज्जद्वृत्तित्वात् ,
विशेष्यतावच्छेदकस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वे सत्येव विशेषणस्य तदवच्छेदकत्वाच्च, किन्तु जन्य-
त्वाभावे व्याप्तिः तत्र स्वरूपासिद्धिः, तन्निरासार्थं विशेषणाभिधाने व्याप्यत्वासिद्धिः । न, अन्य-
भिचारानौपाधिकत्वयोर्विशिष्टे सत्त्वेन तदभावसाधने बाधात् । किञ्चैवं निर्धूमोऽयम् आर्देन्धनप्रभ-
ववह्रिरहितत्वादित्याद्यप्यनुमानं न स्यात् । यद्वा शरीरजन्यत्वाभावोऽखण्ड एवं हेतुरस्तु, तत्र
व्यर्थविशेषणत्वाभावात् ।
अत्राहः। शरीराजन्यत्वस्य व्याप्यत्वेऽपि शरीरं न व्याप्यतावच्छेदकं, गौरवात् । येन
विशेषणेन विना व्याप्तिर्न गृह्यते, तस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वनियमात् । अत एव गन्धस्यैव
व्यञ्जकत्वादित्यत्राप्रसिद्धत्वेन गन्धादिषु मध्ये इति विशेषणं विना व्याप्तिर्गृहीतुं न शक्यते इत्यसि-
द्विवारकमपि विशेषणं सार्थकम् । व्याप्यतावच्छेदकस्यैव हेतुतावच्छेदकत्वात् । धूमे च वह्निविशे-
षस्य कारणत्वात् कारणाभावस्य च कार्याभावव्याप्यत्वान्न तत्रोक्तदोषः ।
शरीरजन्यत्वाभावोऽप्यखण्डो न हेतुः । यदि शरीरजन्यत्वप्रयुक्तं सकर्तृत्वं स्यात् , तदा
तदभावप्रयुक्तः सकर्तृत्वाभाव इति तस्य साध्यव्याप्यता स्यात् । न चैवम् , किन्तु जन्यत्वप्रयुक्तं,
प्रकाशिका ।
विशेषणं व्याप्यतावच्छेदकं विशेष्यञ्च व्याप्तिराश्रय इति वा । आद्ये एकवृत्तित्वेति । अन्त्ये विशेष्ये-
तेति । ननु शरीरजन्यत्वाश्रयप्रतियोगिकयावदन्योन्याभावरूपे हेतौ वैय्यर्थ्येऽपि शरीरजन्यत्वाभावे-
ऽखण्डहेतौ न व्यर्थता शरीरं विना तस्याज्ञानेन शरीररूपविशेषणस्य व्याप्तिग्रहोपयिकत्वादित्याशये-
नाह यद्वेति । येन विशेषणेनेति । यद्यपि नीलधूमत्वादौ व्याप्तिरस्त्येव, तथापि नीलधूमत्वा-
वच्छिन्ने व्याप्तिविरहोऽस्त्येव, गौरवेण नीलधूमत्वस्य व्याप्त्यनवच्छेदकत्वात् । न च नीलधूमत्वावच्छिन्ने
व्याप्तेरप्रसिद्धिः, वह्निविशेषं प्रति नीलधूमत्वस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वात् । न च वह्निविशेषप्रतियो-
गिकनीलधूमत्वावच्छिन्नव्याप्तेस्सत्त्वात्तद्विरहोऽसिद्ध इति वाच्यम् । नीलधूमत्वावच्छिन्नव्याप्तिप्रतियो-
गित्वाभावस्य वह्नित्वावच्छिन्नेऽसिद्धिरूपत्वात् । केचित्तु गौरवेण नीलधूमत्वस्यावच्छेदकत्वाग्रहात्
तदवच्छिन्नव्याप्त्यज्ञानरूपैवासिद्धिरित्याहुः । यन्निष्ठेति । यद्विशेष्यतावच्छेदकाश्रयनिष्ठेत्यर्थः ।
अभावनिष्ठेति । अभावत्वविशेष्यतावच्छेदकाश्रयनिष्ठव्याप्तावित्यर्थः । न शरीरजन्यत्वमिति ।
अभावत्वाश्रये जन्यत्वाभावे शरीरं विनैवाकर्त्तृत्वनिरूपितव्याप्तिग्रहान्न विशिष्टे व्याप्तिरित्यर्थः ।
नन्वेवं जन्यत्वमपि न व्याप्यतावच्छेदकं सकारणकत्वाभावेऽभावत्वाश्रये तेन विनैवाकर्त्तृकत्वव्या-
मकरन्दः।
रग्रहादित्याह यद्वेति । येन विशेषणेन विनेति । यद्यप्येवमपि नीलधूमादौ व्यभिचाराभाव-
विशिष्टसहचारादिरूपव्याप्तेः सत्त्वात् कथं व्याप्यत्वासिद्धिः, तथाप्यनुमानप्रकाशोक्तमनुसन्धेयम् ।
यन्निष्ठेति । यद्विशेष्यतावच्छेदकविशिष्टनिष्ठेत्यर्थः । अभावनिष्ठव्याप्तौ = अभावत्वरूपविशेष्य-