न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

चतुर्थस्तबके ] स्मृतेर्मानान्तरत्वखण्डनम् । ४६३
विषयत्वेन तदुपपत्तेः । स्वाभाविकफलनिरूपकत्वञ्च तुल्यम् ।
ननु ज्ञानमतीन्द्रियत्वादसाधारणकार्यानुमेयं तदभावे कथमनुमीयेत, अप्रती-
तञ्च कथं व्यवहारपथमवतरेदिति ज्ञानव्यवहारान्यथानुपपत्त्या ज्ञातताकल्पनम् ।
तदप्यसत् । परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । ज्ञाततया हि ज्ञानमनुमीयेत, ज्ञाते च तद्व्यवहा-
रान्यथानुपपत्तिस्तां ज्ञापयेत् । कुतश्च ज्ञानमतीन्द्रियम् ? इन्द्रियेणानुपलभ्यमान-
त्वादिति चेत् । न । अनुमानोपन्यासे साध्याविशिष्टत्वात् , अनुपलब्धिमात्रोप-
न्यासे तु योग्यताऽविशेषिताऽसौ कथमैन्द्रियकोपलम्भाभावं गमयेत् , तद्विशेषणे
तु कथमतीन्द्रियं ज्ञानमिति । तथाविधज्ञाततानाश्रयत्वादिति चेन्न । आश्रया-
सिद्धेः । व्यवहारान्यथानुपपत्त्यैव सिद्ध आश्रय इति चेन्न । ज्ञानहेतुनैव तदुप-
पत्तेः । तस्यात्ममनःसंयोगादिरूपस्य सत्त्वेऽपि सुषुप्तिदशायामर्थव्यवहाराभावा-
न्नैवमिति चेन्न । तावन्मात्रस्य व्यवहाराहेतुत्वात् । अन्यथा ज्ञानस्वीकारेऽपि
तुल्यत्वात् । स्मरणान्यथानुपपत्त्येति चेन्न । तस्याप्यसिद्धेः । अस्ति तावद्व्यवहा-
रनिमित्तं किञ्चिदिति चेत् । किमतः ? । न ह्येतावता ज्ञानं तदिति सिद्ध्यति,
प्रकाशः ।
अतीतादेरप्यर्थत्वात् , कारकविशेषस्य च कर्मत्वात् । अतीतानागतं जानामीति द्वितीयाप्रयोगः साधु-
रिति तु तत्त्वम् । स्वाभाविकेति । यथा कर्तृव्यापारफलं विनाशः प्रतियोगिनिरूप्यः, तथा ज्ञानमपि
विषयनिरूप्यमित्यर्थः ।
तद्विशेषणे त्विति । यदि योग्यानुपलब्ध्या योग्यस्य ज्ञानस्याऽभावोगृह्यते, तदा सिद्धमैन्द्रि-
यकत्वं ज्ञानस्येत्यर्थः । तथाविधेति । साक्षात्कृतताऽनाश्रयत्वादित्यर्थः । आश्रयेति । ज्ञानस्याप्रत्य-
क्षत्वे मानान्तरासम्भवेनाश्रयस्य ज्ञानस्यासिद्धेरित्यर्थः । ज्ञानस्य प्रत्यक्षतया स्वरूपासिद्धेरिति भावः ।
अज्ञाते घटादिव्यवहारो न स्यात् , तस्य व्यवहर्त्तव्यज्ञानसाध्यत्वादिति कार्येण कारणानुमानात् सिद्ध
आश्रय इत्याह व्यवहारेति । ज्ञानहेतुत्वेनाभिमतादेवावश्यकान्द्यवहाराेपपत्तौ न तेन ज्ञानानुमानमि-
त्याह ज्ञानेति । ज्ञानहेतुसद्भावेऽपि व्यवहाराभावान्न तेनान्यथासिद्धिरित्याह तस्येति । ज्ञान-
हेतुसद्भावे सुषुप्तौ कुतो ज्ञानमेव न जायते ? तावन्मात्रस्याहेतुत्वादिति यदि, तदा या ज्ञानसामग्री
सा व्यवहारसामग्र्यस्तु किमान्तरालिकेन ज्ञानेनेत्याह तावन्मात्रस्येति । अन्यथेति । ज्ञानमेव तदा
किं न स्यादित्यर्थः । तस्यापीति । स्मरणस्यापि ज्ञानत्वेनातीन्द्रियत्वादसिद्धिरित्यर्थः । अत्राप्यनुभ-
प्रकाशिका ।
ग्राह अत्रापीति ।
मकरन्दः ।
अस्तु वा स्मरणं, तथापि तदन्यथाऽनुपपत्त्या नानुभवसिद्धिः, तत्कारणेनान्यथासिद्धेरित्याह
अत्रापीति ।
टिप्पणी ।
योग्यानुपलब्ध्या योग्यस्य ज्ञानस्येति । ज्ञानोपलम्भस्येत्यर्थः । अन्यथा ज्ञानाभाव-
साधनस्यानुपक्रान्तत्वात् तथात्वे ज्ञातताया अप्यभावप्रसङ्गात् , अग्रे ज्ञानसाधनेन विरोध-
प्रसङ्गाच्च । अतीतानागतं जानामीति द्वितीयाप्रयोगः साधुरिति । यथाऽन्वादियोगे कर्मसंज्ञाया-
मपि न तस्य कर्मता, यथा च क्रियाविशेषणस्य कल्पितकर्मसंज्ञकत्वेऽपि न कर्मता, संज्ञाफलन्तु द्वितीया-
प्रयोगसाधुत्वैव, तथा प्रकृतेऽपि सविषयकार्यकत्वात्वर्थयोगे कर्मसंज्ञां प्रयोगवलात् परिकल्प्य द्वितीयो-
पपादनीया इति । द्वितीयाप्रयोगेन सार्वजनीनेन साधुः न कर्मार्थकंतया तस्यादिवन्द्वितीया प्रयोग-
कल्पितसंज्ञामात्रफलीभूततया साधुरित्यर्थः ॥ अत्राप्यनुभवकारणादेवेति । अस्तु स्मरणं