न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

४३२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [१९ कारिकाव्याख्यायां
र्माऽर्थापत्तिरिति युक्तम् । पक्षधर्मताया अनिमित्तत्वप्रसङ्गात् । अविशेषात्, व्यधि-
करणेनाविनाभावनिश्चयायोगाच्च—यद‍् यत्र यदेति प्रकारानुपपत्तेः ।
प्रमाणयोर्विरोधे अर्थापत्तिर्विरोधोपपादिका, न त्वेवमनुमानमित्यपि नास्ति ।
विरोधे हि रज्जुसर्पादिवदेकस्य बाध एव स्यान्न तूभयोः प्रामाण्यम् । प्रामाण्ये
वा न विरोधः। स्थूलमिदमेकमितिवत् सह संभवात् । चैत्रोऽयमयं तुमैत्र इति वद्वा
बोधनी ।
भावस्य निरूपणीयत्वादित्याह व्यधिकरणेनेति । अत्रापि हि देवदत्तं पक्षीकृत्य तस्य बहिःसत्त्वं
गृहासत्त्वेन साध्यत इति पक्षधर्मत्वोपपत्तिरिति भावः ।
तृतीयं पादं व्याचष्टे प्रमाणयोरिति । ननु प्रकृतोदाहरणे जीवनग्राहकस्य गणितानुमानस्य
क्वाप्यस्तीति सामान्यतः प्रवृत्तत्वेन सामान्यानुप्रवेशिनो गेहस्यापि क्रोडीकरणाद्भावप्रमाणेन सहै-
मानादित्याह—व्यधिकरणेनेति । प्रकाशः।
ननु गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमपि न लिङ्गम् । प्रतियोगित्वस्य देवदत्तधर्मतया तदसंनिकर्षे
प्रत्यक्षेण ज्ञातुमशक्यत्वात् । कथं वा प्रत्यक्षेण तृतीयलिङ्गपरामर्शः । विशेष्यस्य देवदत्तस्यासंनि-
कर्षात् । व्यतिरेकव्याप्तिगृहनिष्ठाभावयोर्ज्ञानं सहकार्यासाय मनसैव लिङ्गपरामर्श इति चेन्न । अक्षा-
दिवत्तयोर्मानान्तरत्वापातात् । अतीतानागतधूमादप्यनुमितिः कथम् ? तत्रापि लिङ्गपरामर्शा-
भावादिति चेन्न । तत्रापि धूमज्ञानसहकृतादग्निं विना धूमोऽनुपपन्न इति ज्ञानत एवान्वयिज्ञानात् ,
उक्तरीत्याऽनुमितिसामग्र्यभावात् । यत्र चानुपपत्तिज्ञानं विना तृतीयलिङ्गपरामर्शः तत्रैवानुमानात् ।
तस्माद्व्यतिरेकव्याप्तिमुपजीव्य व्यधिकरण एव जीविदेवदत्तगृहभावो बहिःसत्त्वं कल्पयतीति ॥
मैवम् । देवदत्तासंनिकर्षेऽपि तस्य गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानात् । तथाहि—गृहे देवद-
त्तस्याभाव इति प्रत्यक्षेण जायमानमभावज्ञानं, स्मृतं देवदत्तस्य प्रतियोगित्वमपि विषयीकरोति । प्रति-
योगिना सममभावस्य सम्बन्धान्तराभावात् । गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वे च प्रत्यक्षोपस्थिते स्मृतव्या-
प्तिवैशिष्ट्यमपि प्रत्यक्षेण सुग्रहम् । न च देवदत्तविशेष्यकं बहिःसत्त्वव्याप्यगृहनिष्ठाभावप्रतियो-
गित्वज्ञानं नास्तीति कथं तद्विशेष्यिकानुमितिरिति वाच्यम् । पक्षवृत्तित्वलिङ्गपरामर्शमात्रस्यानुमिति-
हेतुत्वात्, पक्षविशेष्यकत्वस्य चातन्त्रत्वात् ।
सम्प्रदायविदस्तु—अनतिप्रसक्तव्याप्त्यादिस्मृतिसहकृतन्मनस एव तत्र स्मृतदेवदत्तविशेष्यक-
स्तुतीयलिङ्गपरामर्शः । न च सहकारिणो मानान्तरताऽऽपत्तिः, निर्व्यापारत्वादित्याहुः ।
जीवो क्वचिदस्तीति क्वचित्त्वेन गेहस्यापि विषयत्वात् पश्चाद् गेहे नास्तीत्यनयोर्गेहेऽस्ति नास्ती-
त्यत्रेव विरोधज्ञानं करणम् । क्वचिदित्यस्य गेहातिरिक्तविषयत्वकल्पनमविरोधापादकं फलम् । न
चानुमानमत्र प्रभवतीति ततोऽर्थापत्तेर्भेद इति मतमुत्थाप्य निराकरोति—
प्रमाणयोरिति । प्रमाणयोर्विरोधो वास्तवो वा, वस्तुतोऽविरोघेऽपि ज्ञायमानो वा ? । तत्र
नाय इत्याह विरोधे हीति । प्रामाण्ये वा उभयोर्वस्तुनोर्विरुद्धद्वैरूप्यापत्तिरिति भावः । स्थूल-
मिति । यथा घटे स्थौल्यैकत्वग्राहकमानयोर्न विरोधस्तथाऽत्रापीत्यर्थः । अन्त्यं शङ्कते
प्रकाशिका ।
यस्य प्रतियोगिनोऽभावान्न विरोध इत्यत आह यथेति । ननु विरोधज्ञानस्यैव कारणत्वात् किमनुपपद्य-
मकरन्द ।
यथेति । ननु प्रमाणद्वयविरोधज्ञानस्य करणत्वात् किमनुपपद्यमानमित्यसङ्गतमित्यत आह-
टिप्पणी ।
गेहे अस्ति नास्तीत्यत्रेवेति । आपाततो गृहीतस्य विरोधस्योपशमनीयताग्रहः कारणम् ,
प्रमाणयोरुक्तज्ञानयोर्विभिन्नविषयत्वं विनाऽविरोघोऽनुपपन्न इति ज्ञानाद्व्यापारः ।