न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

४१८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १८ कारिकाव्याख्यायो
बुद्धिपूर्वा हि प्रवृत्तिर्न बुद्धिमन्तमन्तपाद्य शक्यसम्पादना, न च प्रकृते बुद्धिरप्युप-
देशमन्तरेण शक्यसिद्धिः, तस्यैव तत्कारणत्वात् । भूतावेशन्यायेन प्रवर्त्तयेदिति
चेत् । प्रवर्त्तयेदेव यदि तथा फलसिद्धिः स्यात् । न त्वेवम् । कुत एतदवसितम् ? ।
उपदेशान्यथानुपपत्त्यैव । यस्यापि मते अदृष्टवशादेव भूतानां प्रवृत्तिस्तस्यापि
तुल्यमेतत् । यद्यस्ति प्रवृत्तिनिमित्तमदृष्टं, किमुपदेशेन । तत एव प्रवृत्तिसिद्धेः । न
चेत् , तथापि किमुपदेशेन । तदभावे तस्मिन् सत्यप्यप्रवृत्तेः । नित्यः स्वतन्त्र उप-
देशो न पर्यनुयोज्य इति चेत् । यूयं पर्यनुयोज्याः ? ये तमवधानतो धारयन्ति विचा-
रयन्ति चेति ॥ १८ ॥
बोधनी ।
ज्योतिष्टोमादेः स्वर्गादिसाधनत्वविंषया ' प्रमा भवति, तदभावे च तन्नास्मदादीनां प्रवृत्तिः सिध्येदु-
पदेशश्च नोपदेष्टारं विनेति । ततस्तत्सिद्धिरितरथाऽयमनुयोगप्रकारकर्मवशाद् भूतानां प्रवृत्तिरिति
पक्षे सुलभः कर्मण एव प्रवृत्तिसिद्धेः किमुपदेशेनेति ॥
बुद्धिपूर्वा इति । न हीश्वरोऽपि वस्तुस्वभावातिक्रमेण प्रवर्त्तयतीति प्रकृतज्योतिष्टोमादेः स्वर्गा-
दिसाधनत्व इति । ननु यथा पिशाचादयः प्राणिन आविश्यांबुद्धिपूर्वकमेव प्रवर्त्तयन्ति तथैवायं
किमितिःन प्रवर्त्तयेदित्याह भूतावेशेति । अबुद्धिपूर्वकत्वमनुतिष्ठतां फलाभावान्न तथा प्रवर्त्तय-
तीत्याह प्रवर्त्तयेदेव इति । अबुद्धिपूर्वानुष्ठाने फलाभाव आप्तोपदेशान्यथानुपपत्तेरेवावसेय इति तुरीयं
पादं व्याचष्टे यस्यापि इति । तुल्यतामेवाह यद्यस्ति इति । न हि सत्यपि कारके ज्ञापकाभा-
वेन कार्यं निवर्त्तत इति । तदभावे इति । न हि कारकाभावे ज्ञापकसंभवेन कार्यं भवतीति नित्य
इति पर्यनुयोज्यस्तु कर्ता नास्तीति भावः । तथापि निरर्थकमिमुपदेशं धारयन्तः तदर्थं च विचा-
रयन्तो यूयं मीमांसकाः पर्यनुयोज्या इत्याह यूयम् इति ॥ १८ ॥
प्रकाशः ।
प्रवर्त्तयेदेवेति । विधिवक्येन स्वर्गकामप्रवृत्तिर्हि स्वर्गसाधनमिति बोधनाद् भूतावेशन्यायेन
जनिताऽपि प्रवृत्तिर्न स्वर्गसाधनमित्यर्थः । उपदेशान्यथानुपपत्त्या गत्यन्तरेणापि प्रवर्त्तनम-
शक्यमित्यवधार्यते इत्याह उपदेशेति । वेदादात्मश्रवणस्यापि मोक्षहेतुत्वाद्भेदरूप उपदेश
आवश्यकः, प्रतिपुरुषं भूतावेशादुपदेश एव लघीय़ानिति भावः । यद्यस्तीति । न चादृष्टम-
प्युपदेशात् प्रवृत्तौ स्यादिति वाच्यम् । उपदेशं विनाऽपि पूर्वादिष्टवशादेव यागादौ प्रवर्त्तेत, तद-
दृष्टमप्युपदेशमन्तरेण पूर्वप्रवृत्त्यैवेत्याशयात् । यूयमिति । न च वेदधारणविचारणयोर-
दृष्टजनकत्वश्रुतेरदृष्टार्थतया तयोरुपपत्तिः स्यादिति वाच्यम् । प्रवृत्त्यर्थमपि तदुभयकरणादिति
भावः ॥ १८ ॥
प्रकाशिका ।
मोहादनार्थमित्यर्थः । नन्वेवं आप्तोपदेशकवेदादन्य उपदेशो वेदरूपः किमर्थमत आह प्रतिपुरु-
षमिति ॥ १८ ॥
मकरन्दः ।
उपदेशः कथमित्यत आह प्रतिपुरुषमिति ॥ १८ ॥
टिप्पणी ।
प्रवृत्त्यर्थमपि तदुभयकरणादितीति । स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ कामनाया अपि स्वर्ग-
साधनत्वश्रुतेः कामना च नेष्टसाधनत्वज्ञानं विना तच्च नोक्तोपदेशं विना तदर्थस्यालौकिकत्वादिति
प्रवृत्तावायातमपदेशापेक्षणमिति भावः ॥ १८ ॥