न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

४१४. व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १५ कारिकाव्याख्यायां
पदानान्तु पूर्वभावनियमेन पदार्थस्मरणऽवान्तरव्यापारवत्तया तदुपपत्तेः, व्यापार-
स्याव्यवधायकत्वादिति कृतं प्रसक्ताऽनुप्रसक्त्या ॥ १५ ॥
बोधनी ।
पश्यतः श्वेतमित्यादौ तु व्याप्त्यनुसंधानेनैव पदार्थैरन्वयप्रतीतिरित्यनुमानादित्वमेवेति भावः ।
पदानां तु करणत्वे न कश्चिद्दोष इत्याह पदानां तु इति । ननु तेषामपि पदार्थप्रतीतिव्यवधानेन
न पूर्वभावोऽस्तीत्यत उक्तं व्यापारस्येति । यथाहुः– 'पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपाद-
नम्' इति ॥ १५ ॥
प्रकाशः ।
संसर्गबोधे करणत्वम् । तथाहि काव्यस्थले पदार्थज्ञानव्यापारकमुत्प्रेक्षादिसहकृतं मन एवान्वयानु-
भवे करणम् । न चैवमुत्प्रेक्षाया मानान्तरत्वम् । व्यभिचारजातीयतया लिङ्गादाविव प्रमाकरणता-
वच्छेदकरूपाभावात् । श्वेतोऽश्वो धावतीति धीश्च लैङ्गिकेत्यर्थः । ननु पदानामप्यतीतत्वात्
कथं संसर्गधीकरणत्वम्, अथ पदस्मरणं करणं, तर्हि पदार्थस्मरणमेव करणमस्त्वनावश्यकत्वा-
दित्यत आह पदानां त्विति ।
पदार्थस्मरणस्य निर्व्यापारत्वेनाकरणत्वात् पदार्थस्मरणस्य पदज्ञानव्यापारतया तेन तदन्यथा-
सिद्धभावादनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकाभ्यामाकाङ्क्षादिमत्पदस्यान्वयानुभवविशेषे कारणत्वाच्च । अ-
पि च व्युत्पत्तिकाले प्रयोजकवृद्धवाक्यश्रवणानन्तरं प्रयोज्यव्यापारदर्शनादन्वितज्ञानोपपत्त्यर्थमन्वित-
बोधकत्वं शब्दस्य गृह्यते । तदत्र तन्निर्वाहार्थमर्थोपस्थितिरपि सहकारिणी कल्प्यते इति न तया
शब्दस्यान्यथासिद्धिरिति शब्दतदर्थयोरुपस्थितयोरन्वयबोधात् कुत्रान्वयज्ञानशक्तत्वमिति संशये
प्रकाशिका ।
नादित्यत आह अनुभवविशेष इति । शाब्दजातीय इत्यर्थः । तथा च नोक्तव्यभिचारो गौरवञ्च
प्रामाणिकम् । विजातीयज्ञानसिद्धौ विजातीयस्य तत्करणस्य स्वीकारात् । न च वैजात्यसिद्धिरैव
कुत इति वाच्यम् । शब्दादमुमर्थं प्रत्येमीत्यनुव्यवसायात् आकाङ्क्षादिज्ञानसहकारितानुपपत्तेश्च ।
अन्यथाऽनुमानमपि न स्यान्मनसैवान्यथासिद्धिरिति जितं (प्राभाकरैः) चार्वाकैः । नन्वेवमपि शाब्दस्य
विजातीयत्वेऽपि मानसमेव कुतो न जायते समाने विषये प्रत्यक्षसामग्र्या बलवत्त्वादिति चेन्न । अलौ-
किकप्रत्यक्षसामग्रीतो मानान्तरसामग्र्या बलवत्त्वात् । अन्यथाऽनुमित्युच्छेदेऽनुमिनोमीत्यनुव्यव-
मकरन्दः ।
सहकृतेनोत्प्रेक्षिकवदन्वयग्रहोपपत्तौ मानान्तरकल्पने गौरवमित्यत आह अनुभवविशेष इति ।
श्रौत्प्रेक्षिकव्यावृत्तशब्दप्रयोज्यजातिमतोत्यर्थः, तथा च नोक्तव्यभिचारः, गौरवञ्च प्रामाणिकं,
विजातीयप्रमासिद्धौ तत्करणस्यावश्यकत्वादिति भावः । ननु तत्सिद्धिरेव कुत इति चेत् । न । अनु-
मिनोमीत्यादिवत् शृणोमीत्यनुव्यवसायात् । ननु प्रत्यक्षसामग्रीबलवत्त्वान्मानसप्रत्यक्षसामग्रीसत्त्वे
तदवश्यम्भाव इति चेत् । न । लौकिकप्रत्यक्षसामग्र्यास्तथात्वेऽप्यलौकिकप्रत्यक्षसामग्र्या दुर्बल-
त्वात्, अन्यथा अनुमितेरप्युच्छेदः स्यात् । ननु प्रयोज्यव्यापारदर्शनात् प्रयोजकत्वमात्रं गृह्यते
टिप्पणी ।
वमुत्प्रेक्षाया मानान्तरत्वमिति । यदसाधारणं सहकार्यासाद्य मनो बहिर्गोचरं प्रमां जनयति
तस्य प्रमाणान्तरत्वादुत्प्रेक्षायास्तथात्वादिति भावः । व्यभिचारजातीयतयेति । बाधितोत्प्रेक्षायाः
स्वजन्यज्ञानेन सह यो विषयस्य व्यभिचारस्तद्वत्तयार्थादप्रमाजनकत्वा तज्जातीयत्वेनावाधितोत्प्रे-
क्षाया अपि न प्रमाकरणत्वरूपं प्रमाणत्वम्, लिङ्गस्य लिङ्गाभासजातीयत्वेऽपि प्रमाणतावच्छेदक-
व्याप्तिपक्षधर्म्मतावत्त्वेन प्रमाणत्वेऽपि प्रकृते तादृशरूपाभावान्न तद्वत् प्रमाणत्वमित्यर्थः । श्वेतोऽ-
श्वो धावतीति धीश्चेति । हेषाशब्दं पक्षीकृत्य जन्यतयाऽन्यशब्दविशेषत्वेन साध्यस्ततः प्रत्यक्षा
पश्यतः श्वैत्यं तत्रोपनीततया मनसा गृह्यते, ततः श्वेतमश्वं पक्षीकृत्य धावनक्रिया खुरनिक्षेपशब्देन