न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

४०४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १५ कारिकाव्याख्यायां
तदुच्यते—
व्यस्तपुंदूषणाशङ्कैः स्मारितत्वात् पदैरमी ॥
अन्विता इति निर्णीते वेदस्यापि न तत् कुतः ॥ १५ ॥
यदा ह्यपौरुषेयत्वनिश्चयात् प्राग् वेदो न किञ्चिदभिधत्ते इति पक्षः, तदाऽऽप्तो-
क्तत्वनिश्चयोत्तरकालं लोकवद् वेदेऽप्यपौरुषेयत्वनिश्चयात् पश्चादनुमानावतारः।
इयांस्तु विशेषो-यदयं पदार्थानिव पक्षीकृत्य निरस्तपुंदोषशङ्कैरकाङ्क्षादिमद्भिः पदैः
स्मारितत्वादाप्तोक्तपदकदम्बकस्मारितपदार्थवत् संसर्ग एवाहृत्य साध्यो बुद्धिव्यव-
हितस्त्वितरत्रेति फलतो न कश्चिद्विशेष-इति । तथा चान्विताभिधानेऽपि अगत्य-
त्वाद्वेदस्यानुवादकत्वप्रसङ्गः । न चैवं सति तत्र प्रमाणमस्ति । विशिष्टप्रतिपत्त्य-
न्यथानुपपत्त्या हि शब्दस्य तत्र शक्तिः परिकल्पनीया, सा चानुमानेनैवोपपन्नेति
वृथा प्रयासः। तस्माल्लोके शब्दस्यानुवादकतेति विपरीतकल्पनेयमायुष्मताम् ॥
बोधनी ।
रकालमेवाभिधायकत्वे दोषमाहेति । तदुच्यते इति । यथानुवादकत्वं वेदस्य प्रसज्यते तथोच्यत
इत्यर्थः । व्यस्त इति । अमी पदार्था मिथः संसर्गवन्तः निरस्तसमस्तदोषशङ्कैः पदैः स्मारितत्वात्
इत्यनुमानेन निर्णीते संसर्गे पश्चात्प्रवर्तमानस्य तदनुवादकत्वं कुतो न स्यादिति ॥ १५ ॥
प्रकाशः।
भावः। बुद्धेति वक्तृज्ञानावच्छेदकतयेत्यर्थः। इतरत्र-लौकिकवाक्ये । किञ्चैवं लोकवेदसाधार-
णादनुमानादेव वाक्यार्थप्रमोत्पत्तौ वेदस्य तत्र सामर्थ्यानवधारणादन्विते शक्तावपि न मानमित्याह
न चैवमिति। तत्रेति। अन्विते शक्तावित्यर्थः॥ सा-विशिष्टप्रतीतिः । विपरीतेति । लोके सम्भृ-
तसामग्रीकतयेन शब्दस्यैव पूर्वं बोधकत्वाद्वाधिसिस्मृतिविलम्बेन लिङ्गमेवाऽनुवादकमित्यर्थः । यद्वा
अन्विते पदानां शक्तिर्लोके चानुवादकः शब्द इति विरुद्धकल्पनेत्यर्थः ॥
नवीनास्तु—अप्रमाणशब्दव्यावृत्तं प्रमाणशब्दानुगतं प्रामाण्यप्रयोजकं किञ्चित् कार्यवैलक्षण्या-
न्यथानुपपत्त्या कल्प्यम् । तच्च ज्ञातं तत्प्रयोजकं, ज्ञायमानकरणे ज्ञानोपयोग्यप्रमाणवैलक्षण्यात् ,
व्याप्त्यादिवत् । न चाप्तोक्तत्वदोषभावौ तथा, भ्रान्तप्रतारकवाक्यजे ज्ञाने तदभावात् । किन्तु यथा-
र्थतात्पर्यकत्वम् । तच्च यथार्थवाक्यधीप्रयोजनकत्वं लोकवेदसाधारणं, तदभावान्नचाप्रमा, स एव
दोषः । तत एव भ्रान्तप्रतारकवाक्यं संवादिशुकादिवाक्यञ्च प्रमाणम् । तच्च ज्ञातमुपयोगि, ज्ञाय-
मानकरणे ज्ञानोपयोग्यव्यभिचारिवैलक्षण्यत्वादित्युक्तम् । अन्यथा, अन्यपरस्यानन्वयबोधो न स्यात् ।
न स्याच्च यष्टीः प्रवेशयेत्यत्र लक्षणा नानार्थे विनिगमना च, तयोस्तात्पर्यग्रहमूलकत्वात् । न च
तात्पर्यग्राहकप्रकरणादेः प्राथम्यादावश्यकत्वाच्च शब्दसहकारित्वमिति वाच्यम् । तेषामननुगमेनाहेतु-
प्रकाशिका ।
प्रयोक्तुरभिधानेन सर्वसामञ्जस्यादिति । नवाना इति । प्रभाकरनवीना इत्यर्थः । सामान्यतः
सिद्धस्य ज्ञातोपयोगित्वं साधयित्वा विशेषतः सिद्धस्य तत्साधयति तच्च ज्ञातमुपयोगीति ।
तयोरिति । लक्षणाविनिगमनयोरित्यर्थः ।
मकरन्दः ।
यत्तत्पुरुषाप्रणीतसतात्पर्यकपदस्मारितत्वस्याप्यहेत्वर्थत्वात् । तच्चेति । न च पौनरुक्त्यं, विशे-
षतः साधनात् । तयोरिति । लक्षणविनिगमनयोरित्यर्थः ।
टिप्पणी ।
तेषामननुगमेनाहेतुत्वादिति । न च प्रकरणादेस्तात्पर्यग्रहं प्रति कारणत्वेऽप्यनननुगमाद-