न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

तृतीयस्तबके ] अनुमानप्रामाण्योपपादनम् । ३५३
प्रकाशः ।
न तथेति चेत् । न । दूषकतौपयिकप्रयोजकत्वस्य साध्यव्यापकसाधनाव्यापकत्वस्य तत्राप्यनपायात् ।
साध्यव्याप्यत्वस्य चादूषणत्वात् । व्यर्थविशेषणत्वादत्तनुपाधिरिति चेत् । न । तद्धि न निष्प्रयोजनकत्वं,
साधनाव्याप्तिपरिहारस्यैव प्रयोजनत्वात् । नापि व्यभिचारावारकत्वम् । पक्षे स्वसिद्धस्य व्यभिचार-
प्रकाशिका ।
दूषकतेति । तथा च प्रयोजकत्वघटितमपि लक्षणन्तत्रातिव्याप्तमेवेति भावः । अदृषण-
त्वादिति । इदमुपलक्षणम् । विपर्ययाप्तिप्रदृढायावव्याप्त्यापत्तेश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । व्यर्थविशे-
षणरहितत्वं लक्षणविशेषणमतो नातिव्याप्तिरित्याशङ्कते । व्यर्थेति । अनुपाधिरिति । उपाधिलक्ष-
णानाक्रान्त इत्यर्थः । साधनाव्याप्तीति । इतरत्वस्य केवलान्वयितया साधनाव्यापकत्वात् पर्वतेतर-
त्वस्य च पर्वत एव साधनाव्यापकत्वादित्यर्थः । ननु साधने साध्यव्यभिचारावारकत्वेनैवात्र व्यर्थवि-
षणता साधने साध्यव्यभिचारवारकस्यैवोपाधित्वात् आर्द्रन्धनस्यैव धूमव्यभिचारवारकस्य वह्नौ । न
च पर्वतेतरत्वं तथा शुद्धस्यैव धूमस्य वह्नयव्यभिचारादत आह । नापीति । स्वसिद्धस्येति ।
पर्वतेतरत्वस्योपाधिवादिमते धूमो वह्निव्यभिचार्येव पक्ष इति पर्वतेतरत्वविशिष्टस्यैव धूमस्य वह्निव्या-
प्यत्वमिति भवत्युपाधिस्तन्मते व्यभिचारवारक इत्यर्थः । तथा चोक्तातिव्याप्तिः सुदृढैवेति भावः ।
मकरन्दः ।
अतिव्याप्तिपोषकतयाऽसङ्गतिरित्यपास्तम् । दूषकतेति । तथा च प्रयोजकत्वगर्भस्यापि तस्य तत्र
सत्त्वादतिव्याप्तिस्तदवस्थैवेति भावः । ननु व्यर्थविशेषणरहितत्वं तद्विशेषणमिति नातिव्याप्तिरित्याह
व्यर्थेति । अनुपाधिः उपाधिलक्षणानाक्रान्त इत्यर्थः । साधनेति । इतरत्वस्य केवलान्वयितया
साधनाव्यापकत्वमिति पर्वतादिपदं विशेषणम् । ततश्च पक्ष एव साधनाव्यापकत्वमित्यर्थः । तथा च
पुनरतिव्याप्तिस्तदवस्थ्येवेति भावः । ननु साधने साध्यव्यभिचारावारकतयैव व्यर्थत्वं ब्रूमः, तत्र
तद्वारकतस्यैवोपाधित्वात् । यथा वह्नौ धूमव्यभिचारवारकमाईन्धनवत्वमुपाधिः, पक्षेतरत्वञ्च न धूमे
वह्निव्यभिचारवारकं, तत्र तस्यैवाप्रसिद्धेरित्यत आह नापीति । स्वसिद्धस्य = पक्षेत्तरोपाधिवा-
दिसिद्धस्य । तन्मते धूममात्रस्य पर्वत एव वह्निव्यभिचारित्वात्तद्वारकं धूमे पर्वतेतरत्वं विशेषणम् ।
पर्वतेतरधूमवत्त्वस्य वह्नयव्यभिचारित्वात् । तथा च सर्वथा व्यर्थविशेषणरहितत्वस्य तत्र सत्त्वादु-
क्तातिव्याप्तिः सुदृढैवेति भावः । यद्यपि वास्तवव्यभिचारवारकत्वविवक्षायां नातिव्याप्तिः, तथापि
टिप्पणी ।
नापि व्यभिचारावारकत्वमिति । साधननिष्ठसाध्यव्यभिचारस्य वारकः साध्यविशेषणीभवन्नुपाधि-
र्भवति, अतथाभूतस्तु नोपाधिरभ्युपेयः, यथा धूमवान् वह्नेरित्यत्र स्वतोव हिधूमव्यभिचारी आर्द्रन्धन-
वत्त्वविशिष्टो भवत्यव्यभिचारीति सव्यभिचारकत्वादुपाधिः, वह्निमान् धूमादित्यत्र धूमस्य नास्ति
स्वतो वह्निव्यभिचार इति न तद्वारकः पक्षेतरत्वादिर्र्धूमादिहेतुविशेषणीकृतोऽपीत्याशयः । स्वसि-
द्धस्य व्यभिचारस्य वारणादिति । यस्य पुरुषस्यानुमितिसम्पादनाय साधनोऽग्रहस्तेनैवोपाधि-
रुम्भाविनीय इति स स्वपदार्थः । तेन गृहीतस्य व्यभिचारस्य वारकत्वादित्यर्थः । पक्षेत्तरोपाधिवादि-
सिद्धस्येति तात्पर्यार्थः, यं प्रति साध्यसाधनाय हेतूत्पन्यासः क्रियते स प्रतिवादी सन्नुपाधिमुद्भाव-
यतोत्युपाध्युद्भावनकर्त्ता स्वपदार्थः, तथा च यः पक्षेतरत्वमुपाधिमुद्भावयति, हेतोः पक्षे सन्दिग्ध-
साध्याभाववति वृत्तित्वस्य स्वसिद्धस्य वारणाय पक्षविशेषितस्य सेदस्योपाधितामाह इति पक्षविशेषणं
व्यभिचारवारकमेव । पक्षेतरत्वोपाधिवादिनामयमाशयः, यथा साध्याभाववत्तया निश्चिते हेतुसन्देहः
सन्दिग्धानैकान्तिकः तथा हेतुमत्तया निश्चिते साध्याभावसन्देहोऽपीति पक्षेतर एव हेतुव्यापकत्वं
साध्ये निर्णयेस्तथा पक्षेतरस्मिन् पक्षेतरत्वस्यापि साध्यव्यापकत्वं निर्णोतुं शक्यमिति पक्षेतरत्वमुपाधि-
र्भवति, पक्ष एव हेतोः साध्यव्यभिचारवारकश्च सिद्धान्तिमते हेतुमति साध्याभावसन्देहस्य सन्दिग्धा
४५ न्या० कु०