न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

२७८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यायां
प्रमाणान्तरापातप्रसङ्गाच्च । स्मरणं तदित्ययमदोष इति चेन्न । अननुभूतानन्वयप्र-
सङ्गात् । अस्त्वेकैव प्रतीतिरिति चेत्, कृतं तर्हि शक्तिभेदकल्पनया । एवञ्च यथा
सामान्यविषया शक्तिरेकैव तद्वति पर्यवस्यति, तथा सामान्याश्रया सङ्गतिस्तद्वति
पर्यवस्येदिति ।
बोधनी ।
मेव सामान्यविशेषविषयं ज्ञानं जनयतीति भावः । यदि च शब्दव्यापारो जातिज्ञान एव पर्यवस्यन्
न व्यक्तिज्ञानं यावद् गच्छेत् तर्हि व्यक्तिज्ञानजनकं जातिज्ञानं सप्तमं प्रमाणमापद्येत, अनुमानाद्यर्थापत्त्यो-
र्निरस्तत्वादसंभवाच्चान्येषामित्यभिप्रायवानाह-प्रमाणान्तर इति । ननु शब्दप्रतीता जातिः साहच-
र्याद्व्यक्तिं स्मारयति न तु प्रमापयति, ततो न प्रमाणान्तरापात इत्याह-स्मरणम् इति । न इति ।
तर्ह्यननुभूतानां गवादिव्यक्तीनां समभिव्याहृतपदार्थान्वयप्रतीतिर्न स्यादिति । तदेवं क्रमेण प्रतीति-
र्निराकृता, संप्रति यौगपद्यं निराकर्तुं शङ्कते-अस्तु इति । शब्दादेव जातिव्यक्तिगोचरा प्रतीतिरेकैव
जायते न च प्रमाणान्तरापत्तिर्दोष इति । कृतं तर्हि इति । न हि कार्याभेदे कारणभेदशक्तिक-
ल्पनायां प्रमाणमस्तीति । एवमुपपादितं दृष्टान्तप्रकारं दाष्ट्रान्तिके निगमयति-एवं च इति ।
शक्तिभेदाभावे सति यथा गोत्वादिसामान्यविषया शब्दशक्तिस्तद्वति विशेषे पर्यवस्यति तमपि विष-
यीकरोतीति यावत् , तथा गोशब्दत्वादिसामान्याश्रया या वाचकत्वशक्तिस्तद्वति गोशब्दे
पर्यवस्यति, सैव तस्यापि शक्तिर्भवति, नान्या कल्प्यत इत्यर्थः ।
प्रकाशः ।
प्रमाणेति । जातिज्ञानकरणकमपि व्यक्तिज्ञानं स्मरणं नानुभव इति, न तन्मानान्तरमित्याह ।
स्मरणमिति । एवं गामानयेति वाक्यादननुभूतगोव्यक्त्यननुभवप्रसङ्ग इत्याह । अननुभूतेति ।
अस्तु तर्हि जातिव्यक्तिविषयैकैव धीरुभयशक्तिसाध्येत्याशङ्कते । अस्त्विति । उभयविषयक-
शक्त्यैवैकज्ञानोपपत्तौ शक्तिद्वयकल्पनं व्यर्थमिति परिहरति । कृतमिति । ननु मा भूच्छ-
क्तिभेदकल्पनं, भवतु सङ्गतिरप्येका, तथापि कथं प्रकृतसिद्धिरित्यत आह । एवञ्चेति । यथा
घटशब्दत्वसामान्यविषया घटपदस्य शक्तिर्व्यक्तौ पर्यवस्यति, न तु तत्र पृथक्शक्तिस्तथा शब्दानि-
त्यत्वेऽपि शब्दत्वसामान्यस्यैव शक्तिः घटशब्दे वाचकत्वव्यवहारं करोति, न तु घटशब्दस्य
जातिवाचकत्वं पृथगित्यर्थः ।
प्राभाकरास्तु-व्यक्तौ जातिरनुगमिका विशेषिकाऽवश्यंवाच्या चेति नागृहीतविशेषणान्यायेन
सैव वाच्या । न च जातावपि व्यक्तिरेव विशेष इति नागृहीतविशेषणान्यायो व्यक्तावपीति
प्रकाशिका ।
भावः, तथापि जातिव्यक्त्योः पदादेकैकप्रतीतिरनुभूयते न तु क्रमेणेति जातिशक्तावेव व्यक्तेरव-
च्छेदकत्वमिति तात्पर्यात् । अननुभूतेति । तन्मते सामान्यलक्षणाया अस्वीकारादिति भावः ॥१॥
मकरन्दः ।
यष्टीः प्रवेशयेतिवल्लक्षणा सम्भवत्येव, तथापि गोपदाद्व्यक्तिमादायैव जातिस्मृतेरनुभूयमानत्वाद्विशिष्टे
शक्तिरेव न लक्ष्णेति भावः । तदिदमाह तस्मादिति । अननुभूतेति । तन्मते इति शेषः ।
अपरं शब्दप्रकाशे व्याख्यातम् ।
वैशेषिकमते व्यावृत्तिबुद्धिसिद्धो विशेषनामा कश्चन पदार्थोऽस्ति । स च द्विविधः सामान्य-
विशेषः, अन्त्यविशेषश्च । सामान्यविशेषो द्रव्यत्वादिः, स खल्वनुवृत्तिबुद्धिहेतुः सन्नेव व्यावृत्ति-
बुद्धेरपि हेतुर्भवति । अन्त्यविशेषस्तु नित्यद्रव्यमात्रवर्तिरैकमात्रगतश्च, स तु स्वत एव व्यावृत्त-
इति सिद्धान्तः।
टिप्पणी ।
व्यक्तौ पर्य्यवस्यति । व्यक्तिमपि बोधयतीत्यर्थः । तथा घटशब्दत्वसामान्याश्रयेति । शब्दा-