न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

२९४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्या-

• जातिरेव पदार्थो, न व्यक्तिरिति चेन्न । शब्दात्तदलाभप्रसङ्गात् । आक्षे-
  पत इति चेत् , 'कः खल्वयमाक्षेपो नाम ? [न] तावदनुमानम् । अनन्ता-
  भिः सह सङ्गतिवदविनाभावस्यापि ग्रहीतुमशक्यत्वात् । शक्यत्वे वा,
  बोधनी ।
  तर्हि शब्दाद् व्यक्तिप्रतीतिर्न स्यादित्याह-न इति । ननु शब्दप्रतिपन्नाया जातेराक्षेपाद् व्यक्ति-
  र्लप्स्यत इत्याह-आक्षेपतः इति । कः खलु-इति । न कश्चिदिति भावः । अत एवाह-न तावत्
  प्रकाशः ।
  ज्ञाति विना रूपान्तरमस्ति । गोत्वविशिष्टे कार्योन्वयेन गोत्वस्य विशेषणत्वाच्च । न च व्यक्तिः-
  शक्या गोत्वमवच्छेदकं कारणत्वे दण्डत्ववत् । गोपदाद् गोत्वविशिष्टबुद्धेरनुत्पादापत्तेः । अत
  एव न जातिविशिष्टे शक्तिः । विशेष्यभेदाद्विशिष्टानन्त्यात् । तस्माज्जातिरेव पदानां शक्या, न
  व्यक्तिरिति नोक्तदोष इत्यभिप्रेत्याह । जातिरेवेति । तर्हि जातिशक्तात् पदाद् व्यक्त्युपस्थितिर्न
  स्यादित्याह । शब्दादिति । न पदात् तदुपस्थितिः, किन्तुत्वाक्षेपत इत्याह । आक्षेपत इति ।
  ननु जातिव्यक्त्योरेकवित्तिवेद्यत्वान्नाक्षेपः । समानानां भावः सामान्यं, समानां व्यक्तिं विना न
  भासते इति चेन्न । स्वरूपेणैव जातेः शक्यत्वात् । सामान्यत्वंन्तु तद्धर्मो, न तु तत्स्वरूपम् ।
  प्रत्यक्षादौ न जातिज्ञानस्य व्यक्तिविषयतानियमो व्यक्तिभानसामग्रीसमाजाधीनः । गोत्वं गवावि-
  षयकज्ञानविषयो जातित्वाद गोभिन्नभावत्वाद्वेति जातिमात्रधीसिद्धेश्च । अथ यत्परतन्त्रं तत्तेनैक-
  वित्तिवेद्यं, यथाऽर्थपरतन्त्रज्ञानमर्थेन, जातिश्च व्यक्तिपरतन्त्रेति व्यक्तौ भासमानायामेव भासते इति
  चेन्न । परतन्त्रत्वं हि न परसमवेतत्वं, शब्दादिना व्यभिचारात् । नापि तन्निरूपणाधीननिरूपण-
  त्वम् । असिद्धेः । नापि परस्मिन् भासमान एव भासमानत्वम् । साध्याविशेषात् । तस्माद्गोत्वं
  व्यक्त्याश्रितं जातित्वादित्यनुमानाद् गोत्वाश्रयव्यक्तिज्ञानमिति भावः । व्याप्तिरपि शक्तिरिव व्यक्ती-
  नामांनन्त्यान्न ग्राह्या इत्याह अनन्ताभिरिति । अथैकरूपावच्छेदेन व्याप्तिग्रहस्तदा शक्तिग्रहो-
  ऽपि तथैवास्त्वित्याह । शक्यत्वे वेति । गोत्वस्य व्यक्त्याश्रितत्वव्याप्तेः पक्षधर्मताबलाद् गोव्य-
  प्रकाशिका ।
  तत्तत्साधनाधिकरणे गन्धस्तत्तत्साधने दृष्टान्तः । गोत्वमिति । न च नित्यत्वसामान्यलक्षणा-
  जन्यज्ञानमादायार्थान्तरमिति वाच्यम् । सामान्यप्रत्यासत्तौ बाधकावतारकाल एतदनुमानात् ,
  तया च वाधेनोक्तार्थान्तरानवकाशात् । केचित्तु केवलजातिज्ञानसिद्धयर्थमेवायं प्रयोग इत्युक्तक्र-
  मेणापि तत्सिद्धौ समीहितसिद्धिरिति नार्थान्तरं दोष इत्याहुः । जातित्वादिति । धर्म्मत्वादित्यु-
  च्यमाने गवि व्यभिचार इति जातित्वादित्युक्तम्' तदर्थश्च सामान्यलक्षणामभ्युपगमे नित्यत्वमात्रम्
  अन्यथा वैयर्थ्यात् । न च तथा सति गवान्योन्याभावे व्यभिचारः । उक्तक्रमेण तत्रापि साध्यसत्त्वात्।
  गोभिन्नेति । गवि व्यभिचार इति गोभिन्नेति । सामान्यलक्षणानभ्युपगमपक्षे गवान्योन्याभावे
  व्यभिचार इति भावपदम् । तस्मादिति । यद्यप्यत्र जातित्वं व्यक्तिसमवेतत्वघटितमिति साध्या-
  मकरन्दः ।
  गोत्वमिति । न च नित्यत्वादिसामान्यप्रत्यासत्या तादृशप्रतीतिसम्भवात्तमादायार्थान्तरं
  एकवित्तिवेद्यत्वनियमनिषेधार्थं सामान्यत एव तादृशधीसिद्धेरुद्देश्यत्वात् । अत एव वक्ष्यति,
  जातिमात्रधीसिद्धेश्चेति । नन्वेवं जातिपदार्थविवेचने नित्यत्वादित्येव हेतुरस्तु, न चैवं गवां-
  न्योन्याभावादौ व्यभिचारः, नित्यत्वप्रकारकोक्तप्रतीतिमादाय तत्रापि साध्यसत्त्वात् , गोघटितो-
  पाधेश्चानित्यगोघटितत्वेना नित्यत्वादित्यस्वरसादाह गोभिन्नेति । एतच्च गवि व्यभिचारवार-
  णाय । गोघटितोपाधौ व्यभिचारवारणाय भावपदमखण्डपरम् । न त्वभावे व्यभिचारवारणाय तत् ,,
  उक्तरीत्या तत्र साध्यसत्त्वात् । अन्यथा गोसादृश्यादौ व्यभिचारतादवस्थ्यापत्तेरिति । अस्तु वा
  इतरनिरूपणाधीननिरूपणपरं भावपदम् । तस्मादिति । अत्र जातिपदार्थविवेचने व्यर्थविशेषणत्वं