न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

स्वतः पक्षेऽपि सा स्यात् । लिङ्गं निश्चितमेव निश्चायकम् , ततस्तन्निश्चयार्थम-
वश्यं लिङ्गान्तरापेक्षायामनवस्थेति चेत् । तत् किमनुपपद्यमानोऽर्थोऽनिश्चित एव
स्वोपपादकमाक्षिपति, येनानवस्था न स्यात् । प्रत्यक्षेण तस्य निश्चय।त्तस्य च
सत्त्वयैव निश्चायकत्वान्नैवमिति चेत् । ममापि प्रत्यक्षेण लिङ्गनिश्चयात्तस्य च स-
त्त्वयैव निश्चायकत्वान्नैवमिति तुल्यम् । लिङ्गज्ञानस्य प्रामाण्यानिश्चये कथं तन्नि-
श्चयः स्यादिति चेत् । अनुपपद्यमानार्थज्ञानस्य प्रामाण्यानिश्चये कथं तन्निश्चय इति
तुल्यम् । न हि निश्चयेन स्वप्रामाण्यनिश्चयेन वा विषयं निश्चाययति प्रत्यक्षम्,
अपि तु स्वसत्तयेत्युक्तमिति चेत् । तुल्यम् । तथापि यदि तल्लिङ्गाभासः स्यात्तदा
का वार्त्तेति चेत् । अनुपपद्यमानोऽप्यर्थो यद्याभासः स्यात् तदा का वार्त्तेति
बोधनी ।
लिङ्गम् इति । प्रवृत्तिसामर्थ्यं तज्जातीयत्वं वा प्रामाण्यलिङ्गं निश्चितमेव सत्प्रवर्तकज्ञानस्य
प्रामाण्यं निश्चाययति, लिङ्गनिश्चयश्च तज्ज्ञानप्रामाण्यनिश्चयादेवेति अवश्यं तदपि लिङ्गान्त-
रेण निश्चितैन निश्चेयं, तन्निश्चयश्च तज्ज्ञानप्रामाण्यनिश्चयादिति । लिङ्गज्ञानप्रामाण्यं निश्चेतु-
मेव परम्परा व्यवतिष्ठते इत्यत्रापि प्रामाण्यस्यावश्यंज्ञेयत्वानभ्युपगमेन सुगमः परिहार इति
मन्वानः परस्यापि समानमेतदित्याह-तत्किम्-इति । निश्चित एवानुपपद्यमानोऽपि स्वोपपा-
दकमाक्षिपति । तन्निश्चयश्च तज्ज्ञानप्रामाण्यनिश्चयात् सोऽप्यनुपपद्यमानार्थान्तरनिश्चयादिति दुस्त-
राऽनवस्थेति । प्रत्यक्षेणेत्यादिशङ्का, तदुत्तरं च सुगमम् । लिङ्गज्ञानस्य-इति । सत्तामा-
त्रावस्थितेन चक्षुरादिना जातेऽपि लिङ्गज्ञाने तत्प्रामाण्यानिश्चये कथं लिङ्गनिश्चयः, प्रामाण्यनिश्च-
यश्च लैङ्गिक इत्येवमनवस्था सुस्थेति । तदन्यत्रापि तुल्यमित्याह- अनुपपद्यमान-इति । न
हिं-इति । अनुपपद्यमानग्राहकं च प्रत्यक्षमिवि शेषः । तदन्यत्रापि तुल्यं लिङ्गग्राहकस्यापि
तुल्यं प्रत्यक्षत्वादित्याह-तुल्यम्-इति । तथापि-इति । सत्तामात्रेण प्रत्यक्षस्य निश्चायकत्वे-
ऽपि तस्य तदाभासाद्विवेचितस्वात्तदवगतं प्रामाण्यलिङ्गं कदाचिदाभासः स्यात् । अतस्तत्प्रा-
माण्यं ज्ञेयमिति । तदप्यनुपपद्यमानग्राहिणोऽपि प्रत्यक्षस्य तुल्यमित्याह-अनुपपद्यमान इति ।
प्रकाशः ।
तस्या अपि प्रामाण्यानुस्मरणेऽनवस्था । प्राभाकराणामपि प्रामाण्यस्य स्वग्राह्यत्वं न स्वग्राह्यं,
स्वग्राह्यत्वस्य स्वरूपप्रामाण्यान्यत्वादिति परग्राह्यत्वेऽप्यनवस्थानात् परिशेषानुमानेन मानान्त-
रेण वा ग्राह्यम्, तथा च तत्प्रामाण्यस्यापि स्वग्राह्यत्वमन्थेनेत्यनवस्थया विषयान्तरसञ्चारो न स्या-
दित्यर्थः । कारणमुखीमनवस्थामाह । लिङ्गमिति । प्रामाण्यसंशयेन लिङ्गस्य सन्दिग्धत्वान्न
प्रकाशिका ।
लक्षणम् । मिश्राणामप्यनुव्यवसायप्रामाण्यग्रहद्वारिका अनवस्था द्रष्टव्या । प्राभाकराणामिति । प्रा-
माण्यग्रहेऽनावश्यकत्वेऽप्यावश्यकत्वमारोप्य मन्मतेऽनवस्थाप्रसङ्गने स्वग्राह्यतानुमितिद्वारिका गुरु-
णामपि सा स्यादित्यर्थः । कारणमुखीमिति । यद्यपि पूर्वमियमाशङ्का परिहृतैव, तथापि तत्र
टिप्पणी ।
बोध्यः । प्राभाकराणामपि प्रामाण्यस्येति । प्रामाण्यस्य यदर्थतथात्वं प्रामाण्यं तस्य
तत्त्वतो ग्राह्यत्वं तद्ग्रहे प्रामाण्यज्ञानप्रामाण्याप्रहादर्थज्ञानप्रामाण्यमप्यप्रतिष्ठितम्भवेदित्यनवस्थेति
भावः । यद्वा यत्रैव प्रामाण्यस्य स्वतोग्राह्यत्वमग्टहीतं भवेत् तत्रैव तस्य स्वतोग्राह्यमप्रामाणिकं
'भवेत्तद्द्ग्रहणानुसरणेऽनवस्था इति । इदमत्र चिन्त्यम् , कालान्तरे पुरुषान्तरेण वा ग्रहे कृत्य-
भावाद् भवत्यनवस्थापरिहार इति । स्वरूपप्रामाण्यात् । स्वस्य रूपं स्वरूपमिति