न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तबके ] अपूर्वस्य चेतनधर्मत्वव्यवस्थापनम् । १८५
दृष्टजातीयस्येतिशङ्कया न तदुत्पत्तिसिद्धिः । दृष्टजातीयमाकस्मिकं स्यादिति
चेन्न । तत्राऽपि किञ्चिदन्यदेव प्रयोजकं भविष्यतीत्यविरोधात् । न कार्यस्य
विशेषस्तत्प्रयुक्ततयोपलभ्यते, नापि कार्यसामान्यस्यान्यत् प्रयोजकं दृश्यत
इति चेत् । तत् किं कारणस्य विशेषः स्वगतस्तत्प्रयोजकतयोपलब्धः ? कारणसा-
बोधनी ।
कार्यप्रयोजकत्वेनाभ्युपगमः, तर्हि तद्देव कार्येऽप्यनुपलभ्यमान एव कश्चिज्जातिभेदः स्यात्
यस्य वह्न्यादिकारणापेक्षा, न तु दृष्टधूमादिजातीयस्य वह्न्याद्यपेक्षेति शङ्कावकाशात् न
प्रतिबन्धनिवन्धनं तदुत्पत्तिः सिध्यति, तत्=कार्यलिङ्गकानुमानेनेति भावः । दृष्ट-इति ।
यदि धूमाद्यवान्तरजातिभेदे वह्न्यादेरुपयोगः, तर्हि दृश्यमानं धूमादिजातीयमहेतुकं स्यात्, ततः
कार्येऽवान्तरजातिशङ्कानवकाशेति । न इति । वह्नयादेर्धमावान्तरजातिभेदोपयोगेऽपि न धूमा-
दिजातीयस्याकस्मिकत्वविरोधः, तत्रापि वह्न्यादेरन्यदेव किञ्चिदनुपलभ्यमानं प्रयोजकं भविष्य-
तीत्यप्रामाणिकमेवाभ्युपगच्छतः किं नाम दुर्लभमिति भावः । न कार्यस्य विशेषः- इति । धू-
मादिगतविशेषो न वह्न्यादिप्रयुक्ततयोपलभ्यते, नापि कार्यमात्रस्य धूमादिजातीयस्यान्यत् प्रयोजकं
दृश्यते, तेनानुपलभ्यमानयोः प्रयोज्यप्रयोजकत्वकल्पनमेव विरोध इति । तत्किम्-इति ।
वह्न्यादिकारणगतो विशेषो धूमादिसामान्यप्रयोजको नोपलभ्यते । वह्नयादिविशेषस्य धूमादिप्र-
योजकत्वे वह्न्यादिसामान्यस्यान्यत्प्रयोजनं वक्तव्यमर्थक्रियाविरहिणः सत्त्वानुपपत्तेः । तच्च
नोपलभ्यते, तेन समानस्तादृशो विरोध इत्यनुपलभ्यमानोऽपि कारणगतो विशेषः शङ्किष्यते
प्रकाशः ।
भवत आकस्मिकत्वं स्यात् । तथा च कादाचित्कत्वव्याघात इत्यत आह । दृष्टेति । कारणं
विना कार्यस्योक्तदोषो, न तु दृष्टजातीयं विनेति तत्र कारणान्तरं स्यादित्याह । तत्रापीति ।
न कार्यस्येति । कारणविशेषप्रयोज्यं कार्यस्य वैजात्यं, दृष्टजातीयस्य च प्रयोजकान्तरं
योग्यानुपलब्धिबाधितमित्यर्थः । तत्किमिति । कुर्वद्रूपत्वमपि न कार्यं प्रति कारणतावच्छेदकं
दृष्टम् , न चोपस्थितकारणतावच्छेदकरूपस्य प्रयोज्यान्तरमिति तदपि तथेत्यर्थः । न चेष्टा-
पत्तिः । तेन रूपेणार्थक्रियारहितत्वात् त्वन्मते प्रामाणिकत्वं न स्यादित्यर्थः । अथ निश्चयेन
प्रकाशिका ।
तदपि तथेति ! कुर्वद्रूपत्वमपि योग्यानुपलब्धिबाधितमित्यर्थः । ननु यदि बीजत्वावच्छिन्नस्य
न प्रयोज्यान्तरं दृश्यते तदा मास्तु, अस्माकमिष्टमेव तदित्याशङ्कयाह । न चेष्टापत्तिरिति । कश्चितु
अस्तु बीजत्वमेवाङ्कुरप्रयोजकमित्याशङ्कायां न चेष्टापत्तिरिति पक्तिक्का तथा सति तेन रूपेण कुर्वत्त्वेन
प्रामाणिकत्वं न स्यादित्युत्तरप्रतीकार्थ इत्याह । विरोधोऽसामानाधिकरण्यम् । न च जातिसङ्कर-
मकरन्दः ।
तदपि तथेति । कुर्वद्रूपत्वमपि योग्यानुपलब्धिबाधितमित्यर्थः । न चेष्टापत्तिरिति ।
उपस्थितबीजत्वाद्येवाङ्कुरादिप्रयोजकमस्त्वित्यर्थः । तेनेति । बीजत्वादिनेत्यर्थः । तथा च ताह-
प्रवृत्त्योपयिकस्वरूपयोग्यात्मकाकारणतायां कार्यप्रसङ्गवारणे यथा • न विशेषस्तथाऽभेदेऽपि न
विशेष इत्यर्थः । न तदुत्पत्तिसिद्धिरिति । कारणत्वेन निर्णीतदृष्टजातीयकार्योत्पत्तिनिर्णय
इत्यर्थः । तथा च धूमसामान्यलिङ्गेन वह्नयनुमितेरपलापः । विशेषस्त्वनिर्णीत एवेति, न लिङ्गताव-
च्छेदकत्वयोग्य इति भावः । तत्प्रयुक्ततयेति । दृष्टजातीयकार्यप्रयोजकतया गृहीतस्य कल्पित-
वैजात्यवतः सकारणस्य प्रयुक्ततयेत्यर्थः । अन्यदिति । कल्पितविशेषवतः कारणादन्यदित्यर्थः ।
२४ न्या० कु०