न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तवके ] अपूर्वस्य चेतनधर्मत्वव्यवस्थापनम् । १६१
वासनासंक्रमो नास्ति न च गत्यन्तरं स्थिरे ॥१५॥
न हि भूतानां समुदायपर्यवसितं चैतन्यम् । प्रतिदिनं तस्यान्यत्वे पूर्वपूर्व-
दिवसानुभूतस्यास्मरणप्रसङ्गात् । नापि प्रत्येकपर्यवसितं, करचरणाद्यवयवापाये
तदनुभूतस्य स्मरणाद्योगात् । नापि मृगमदवासनेव वस्त्रादिषु संसर्गादन्यवा-
सनाऽन्यत्र संक्रामति । मात्रानुभूतस्य गर्भस्थेन भ्रूणेन स्मरणप्रसङ्गात् । न चोपा-
दानोपादेयभावनियमो गतिः । स्थिरपक्षे परमाणूनां तदभावात् । खण्डावयविनं
बोधनी ।
यिनि संक्रामति विच्छिन्नाद्यवगता च तिष्ठत्स्ववयवेष्विति । अत्राह—वासनासंक्रमः—
इति । 'सर्गादेव वासनायाः संक्रमणे संक्रान्तमातृवासनेन गर्भस्थेन मात्रानुभूतस्य स्मरणप्रसङ्गः ।
नन्पूपादानोपादेयभावस्तु नियामिका गतिर्भविष्यति । न अवयवी नाम किञ्चिदस्ति, किन्तु प्रति-
क्षणभङ्गुराः परमाणव एव तत्त्वम् । तेन पूर्वैः परमाणुभिरुत्तरेषामुपादीयमानत्वमस्ति । मातृभ्रू-
णयोस्तु तदभावान्नातिप्रसङ्ग इत्याह—न च—इति । न च स्थिरपक्षे परमाणूनां नित्यत्वेनोपादेय-
भावोऽस्तीत्याद्यपादस्य निगदव्याख्यातत्वाद् द्वितीयं व्याचष्टे—न हि—इति । द्वितीयव्या-
ख्याने स्वाथस्यैव विवरणं द्वितीयमेवार्थान्तरेण व्याचष्टे—नापि इति । द्वितीयव्याख्याने तु
द्वितीयमिदानीं व्याचष्टे—नापि—इति । तृतीयं व्याचष्टे—नापि मृगमद—इति । तुरीयं व्याच-
ष्टे—न च—इति । मा भूत्परमाणूनामुपादानोपादेयभावः, अवयवावयविनोस्तु भविष्यतीत्याश-
ङ्कयाह—खण्डावयविनम्—इति । न ह्यनुभवितारो विच्छिन्ना अवयवाः खण्डावयविनमार-
प्रकाशः ।
नन्वृपादानवासनाया उपादेये संक्रमः स्यादित्यत आह । न चेति । स्थिरे=स्थिरपक्षे, परमाणू-
नामनुपादेयत्वाद् विच्छिन्नकरादीनां खण्डावयविनं प्रत्यनुपादानत्वादित्यर्थः ।
प्रतिदिनमिति । आहारपरिणतिविशेषस्य तद्धेतोरन्यान्यत्वादित्यर्थः । ननु करे मे सुखं,
पादे मे दुःखमित्यनुभावादसुभवव्यधिकरणस्य सुखादेरनभ्युपगमात् कराद्येवानुभवितृ स्यादि-
त्यत आह । नापीति । कराद्यपाये तदनुभूतस्मरणापातादित्यर्थः । मात्रेति । मातृगर्भस्थयो-
र्मिथः संसर्गादित्यर्थः । ननु उपादानं यदनुभवितृ तद्वासना तदुपादेये संक्रामतीति करादिवा-
सना तदपगमे तदुपादेये संक्रामति, न च मातृभ्रूणयोस्तथात्वमित्यत आह—
न चेति । खण्डेति । अवस्थितावयवसंयोगेभ्य एव खण्डावयव्युत्पादादित्यर्थः । न च
परमाणूनामेव चैतन्यं, तद्गुणानामतीन्द्रियत्वेन ज्ञानादेरप्यतीन्द्रियत्वापत्तेः । शरीरात्वयादेश्च
प्रकाशिका ।
स्थिरपक्षे इति । क्षणिकतपक्षे पूर्वपरमाणुपुञ्जात्तदुत्तरपरमाणुपुञ्जोत्पत्तिरिति भवत्तूपादेये
उपादानवासनासंक्रमः, स्थिरपक्षे तदभावान्न स्यादित्यर्थः । विच्छिन्नेति । तथा च तत्कराव-
च्छेदेनानुभूतं तदपगमे नानुभूयेतेति भावः । तद्गुणानामिति । इदमापातः, वस्तुतः
मकरन्दः ।
अत एव नोक्तव्यभिचारोऽपीति वाच्यम् । स्वरूपदृष्टान्तासिद्धेधोरापत्तेः । अन्योन्याभावस्यात्यन्ता-
भावेऽत्यन्ताभावस्यान्योन्याभावेऽवृत्तेः । सदातनत्यपि व्यर्थम् । स्वरूपयोरप्रप्रागभावध्वंसयो-
रप्यव्याप्यवृत्तित्वेन प्रागभावप्रध्वंसयोरपि साध्यसत्त्वादिति चेन्मैवम् । सदातानाभाववृत्त्यभाव-
विभाजकोपाधिरवादिति विवक्षितत्वात् । न चैवमपि दृष्टान्तासिद्धिः, चतुर्द्धा अभावविभागस्य, स
पुनश्चतुर्दैत्यनेन करणात् । संयोगप्रागभावादेर्व्याप्यवृत्तित्वाभ्युपगमेन सदातनपदं, तदनभ्युपगमे
त्वनादेयमेवेति तत्त्वम् ॥ १४ ॥
स्थिरपक्ष इति । क्षणिकतापक्षे बाल्ययुवशरीयोर: परमाणुपुलारमकतयोपादानोपादेयभावे
तद्वासनासंक्रमः स्यात् । स्थिरपक्षे तदभावान्न स्यादित्यर्थः । विच्छिन्नेति । तथा च तद्वास