न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

१४४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [११ कारिकाव्याख्यायां
भन्ते । ते च तेजोऽनिलतोयसंसर्गविशेषाः, ते च क्रियया, सा च नोदनाभिघातगु-
रुत्ववेगद्रवत्वाद्दृष्टवदात्मसंयोगेभ्यो यथायथमिति न किञ्चिदनुपपन्नम् । निमित्त-
भेदाश्च पाके भवन्ति । तद्यथा हारीतमांसं हरिद्राजलावसिक्तं हरिद्राग्निप्लुष्ट-
मुपयोगात् सद्यो व्यापादयति, दशरात्रोषितं कांस्ये घृतञ्चापि विषायते, ताम्र-
पात्रे पर्युषितं क्षीरमपि तिक्तायते इत्यादि ॥ ११ ॥
यत्र तर्हि तोये तेजसि वायौ वा न पाकजो विशेषस्तत्र कथमुद्भवानुद्भव-
बोधनी ।
क्वचिद् दृष्टकारणव्यतिरेकेण शक्तिरङ्गीकार्यैत्याह- ते च-इति । नोदनादीनां परस्परनिरपेक्षाणा-
मेव क्रियाहेतुत्वमिति दर्शितम् । यथायथम्-इति । क्वचित्तु पाकजविशेषस्याविशेषेऽपि मरणा-
दिरूपकार्यविशेषदर्शनात् तदतिरिक्तशक्तिभेदोऽङ्गीकार्य इत्याह-निमित्तभेदाश्च-इति । पाक-
जानां निमित्तकारणानि भिन्नानि दृश्यन्ते, तेन निमित्तभेदहेतुकः पाजजेष्वपि विशेषोऽस्ति यतः
कार्यविशेष इति भावः । निमित्तभेदं कार्यविशेषं च निदर्शयति। तद्यथा-इति । यदाह बाहटः-
हारीतमांसं हारिद्रशूलकप्रोतपाचितम् ।
हरिद्रावह्निना सद्यो व्यापादयति चर्वितम् ॥ इति ।
सर्पिःक्षीरयोश्च पार्थिवत्वात् पाकजोत्पत्तिः सम्भवतीति ॥ ११ ॥
अस्तु पार्थिवेषु पाकजविशेषादेव कार्यविशेषः, अबादिषु तदभावाच्छक्तिरङ्गीकार्यैत्याह-
यत्र तर्हि-इति । केचिदाप्याः परमाणव उद्भूतद्रवत्वं कार्यमारभन्ते, केचित्त्वनुद्भूतद्रवत्वं
करकादिकम् । तैजसाश्चोद्भूतस्पर्शमुद्भूतरूपमनुद्भूतस्पर्शमुद्भूतरूपं च प्रदीपं चक्षुर्दर्शनं
चारभन्ते । वायवीयाश्च स्तिमितादीति । किञ्च, पार्थिवेष्वपि केषुचित् पाकजाभावेऽपि कार्यविशेषः
प्रकाशः ।
ब्राह्म्यादावदृष्टविशेषस्यापि तैरपेक्षणात् । तर्हि पाकजोत्पत्त्यर्थमप्याधेयशक्तिरभ्युपेयेत्यत आह । ते
चेति । ननु हारीतमांसं हरिद्राजलावसिक्तं हरिद्रानलप्लुष्टं सद्यो भोक्तारं व्यापादयतीत्युभयवा-
दिसिद्धम् । तत्रावश्यं तेन शक्तिराधेया । न चावश्यकात् पाकजादेवोत्पत्तिः । तस्य पलालानल-
साधितस्याव्यापादनेनानैकान्त्यादियत आह । निमित्तेति । पाकजभेदमात्रं न हेतुः, किं तु नि-
मित्तभेदेनासादितः पाकजविशेष इत्यर्थः । अग्नौ सहकारित्वमुक्त्वा सौरालोके तदाह । दशरात्रे-
ति । ताम्रपात्र इत्यनेन पाकजविशेषस्य प्रत्यक्षत्वं वदता शक्त्यपेक्षया तत्र विनिगमकमुक्तम् ।११।
उद्भवानुद्भवौ विशेषगुणप्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वप्रयोजकौ तद्वृत्तिजातिभेदौ । पाकजवत्यवान्तर
प्रकाशिका ।
मूलयोजना । द्वितीयव्याख्यानपक्षे चादृष्टस्यैव भोगनियामकत्वमस्त्वित्याशङ्काया "मदृष्टानीति"
मूलमित्यवधेयम् ॥ ११ ॥
उद्भवानुद्भवाविति । इदं च मतभेदेन । एकमत उभयोर्जात्योरनङ्गीकारादिति।
मकरन्दः।
उत्पन्नशङ्कुरेणास्यैव भोगो जननीय इत्यत्र नियामकाभावादित्यर्थः । यद्यपि तददृष्टोत्पादितत्वमेव
नियामकमन्यथा सर्गाद्यङ्कुरे का गतिः । तथापि पूर्वोक्ते तात्पर्यम् ॥ ११ ॥
जातिभेदाविति । मतभेदेन । एकमते उभयजात्यनङ्गीकारात् ।
टिप्पणी ।
मन्तरेणेति भोगात् पूर्वं तादृशव्यवहारो न स्यात् । एवं प्रेक्षावतां बहूनां भोगात् पूर्वं तत्तद्वस्त्व-
पादानव्ययादौ कलहमापद्येत । इदानीमदृष्टस्य दृष्टद्वारैव हेतुत्वं स्वीकरणीयमिति भावः ॥११॥
तद्वृत्तिजातिभेदाविति । व्यापकजातिमति व्याप्यैकजातिशून्ये तद्विरुद्धजातिनियमा-