न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

१४० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ ११ कारिकाव्याख्यायो
ननु यदुद्देशेन यत् क्रियते तत्तत्र किञ्चित्करम्, यथा पुत्रेष्टिपितृयज्ञौ।
तथा चाभिमन्त्रणादयो व्रीह्याद्युद्देशेन प्रवृत्ता इत्यनुमानमिति चेत्, तन्न। हवि-
बोधनी ।
पूर्वपक्षी स्वाभिप्रायमुद्घाटयति-ननु-इति। तत्र किञ्चित्करमित्यत्र संयोगादिकरत्वात् सिद्ध-
साधनतां निराकर्त्तुं कालान्तरभाविफलानुकूलं किञ्चिदित्युपस्कर्त्तव्यम्। अत एवानैकान्तिकं प्रद-
र्शयन् वक्ष्यति "न हि ते कालान्तरभाविफलानुगुणम्” इति । वैश्वानरेष्टिर्हि पुत्रे तेजस्वितां क-
रोति, पितृयज्ञश्च पितरि तृप्तिमिति । न-इति । अनैकान्तिकतामेव लौकिकोदाहरणेन विशदयति-
प्रकाशः ।
पराभिप्रेतमनुमानमुद्भाव्यानैकान्तिकत्वं स्फुटयति-
नन्विति । पुत्रेति । “वैश्वानरं द्वादशकपालं चरुं निर्वपेत् पुत्रे जाते" इति पुत्रजन्मनिमि-
त्तो यागो यस्यायमर्थवादो "यस्मिञ्जात एतामिष्टिं निर्वपति स पूत एव तेजस्वी अन्नादः पशु-
मान् भवती"ति । पितृयज्ञः = पितृश्राद्धादि । ननु ताभ्यां पितृपुत्रगतमेवापूर्वं जन्यते, विहित-
क्रियाया यागस्येव कर्तृगतापूर्वजनकत्वात् । न च मुक्ते कर्तरि तददृष्टनाशात् पुत्रादौ फलाभावोप-
पत्तिरिति वाच्यम् । अदृष्टस्य फलनाश्यतया पुत्रादिफलाभावेनादृष्टनाशात् । अत्राहुः । फलोप-
पादकमदृष्टं फलाश्रये कल्प्यते, तस्य प्रथमोपस्थितत्वात्, साक्षादुपपादकत्वाच्च । मुक्ते च
पितरि श्राद्धेन दोषाभावान्नादृष्टं जन्यते । न चैवं साङ्गश्राद्धस्य निष्फलत्वापत्तिः, अदृष्टोत्पत्तौ
स्वरूपसतो दोषस्याङ्गस्य वैकल्यात् । अत्र किञ्चित्करत्वमात्रं साध्यम्, अतीन्द्रियत्वेन विशेषितं
वा ? । आद्ये संयोजननेन सिद्धसाधनम्, अन्त्ये च वह्नावपूर्वहेतुहविःसंयोगेन हविस्त्यागेनाने-
कान्तिकमित्याह । हविरिति ।
प्रकाशिका ।
विरुद्ध इति वाच्यम् । संस्कृतो व्रीहिरितिवत् तत्र स्वरूपसम्बन्धकल्पकप्रतीत्यभावात् । अत
एवोपनयनादिजन्यादृष्टरूपसंस्कारस्यापि माणवकशरीरवृत्तित्वं संस्कृतो माणवक इति प्रतीतेः। पुत्रे
ष्टिपदस्य पुत्रजन्मार्थकेष्टिपरत्वे न प्रकृतसङ्गतिरिति पुत्रेष्टिपदं जातेष्टिपरमित्याह । वैश्वानर-
मिति । तस्य प्रथमेति । भोगनियामकत्वेन सामान्यतो भोगसमानाधिकरणापूर्वसिद्धौ तद-
पूर्वं कुतो जायतामित्यपेक्षायां जातेष्ट्यादिविधिप्रवृत्त्या भोगाधिकरणस्य प्रथमोपस्थितत्वात् तदा
कर्तुरनुपस्थितेरित्यर्थः । साक्षादिति । साक्षात्सम्बन्धेनेत्यर्थः । दोषस्येति । फलाश्रयगतस्ये-
मकरन्दः ।
संस्कृतो व्रीहिरिति व्यवहारात् संस्काररूपादृष्टस्य तथात्वेऽपि अदृष्टान्तरस्य साक्षात् सम्बन्धत्वे
मानाभावादिति भावः । अत एवोपनयनादिसंस्कारस्य माणवकशरीरनिष्ठत्वं, संस्कृत इति व्यवहा-
रादिति बोध्यम् । प्रकृतसंलग्नतया पुत्रेष्टिपदं जातेष्टिपरमित्याह । वैश्वानरमिति । तस्येति ।
पितृस्वर्गकाम इत्यादिना पित्रादेः प्रथमोपस्थितत्वादिति भावः । साक्षादिति । साक्षात् सम्ब-
न्धेतोपपादकत्वादित्यर्थः ।
टिप्पणी ।
सम्बन्धोऽस्माकं प्रत्यासत्तितयाऽऽत्मसंयोगकल्पनमिति वाच्यम् । संस्कृतो व्रीहिरितिवत् संस्कृतः
स्वर्ग इत्यादि प्रत्ययादर्शनात् नान्यत्र स्वरूपकल्पनम् । संस्कृतो माणवक इत्यादिदर्शनात्तत्रोपनय-
नादिना संस्कारादीनां माणवकशरीरवृत्तित्व कल्पत एवेति आत्मना तु समवाय एवेति बोध्यम् ।
वैश्वानरं द्वादशकपालमिति पुत्रेष्टिपदस्य पुत्रजन्मनिमित्तेष्टिपरत्वे प्रकृतासङ्गतेः, पुत्रजन्मजन्यसु-
खादिरूपफलस्य कर्तृगतत्वेन तन्नेष्ट्रिजनितापूर्वस्य कर्त्तर्येव सिद्धान्तितत्वात्-अतस्तद् व्याचष्टे
वैश्वानरमिति । साक्षादुपपादकत्वाच्चेति । साक्षात्सम्बन्धेन फलोपपादकत्वादित्यर्थः ।