न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

५८ न्यायबिन्दुः
सपक्षयोर्लिङ्गस्य सद्सत्त्वख्यापनं कृतं भवतीति नाव-
श्यवाक्यद्वयप्रयोगः ।
यस्माद्दृष्टान्ते प्रमाणेन प्रतिबन्धो दृश्यमान एवान्वयो नापरः
कश्चित्तस्मान्निवर्त्यनिवर्तकप्रतिबन्धो ज्ञातव्यः । तथा चान्वय एव ज्ञातो
भवति । इतिशब्दो हेतौ । यस्मादन्वये व्यतिरेकगतिर्व्यतिरेके चान्वय-
गतिस्तस्मादेकेनापि सपक्षे चासपक्षे च सत्त्वासत्त्वयोः ख्यापनं कृतम् ।
अन्वयो मुखमुपायोऽभिधेयत्वाद्यस्य तदन्वयमुखं वाक्यम् । एवं व्यतिरेको
मुखं यस्येति । इति हेतौ । यस्मादेकेनापि वाक्येन द्वयगतिस्तस्मादेक-
स्मिन्साधनवाक्ये द्वयोरन्वयव्यतिरेकवाक्ययोरवश्यमेव प्रयोगो न
कर्त्तव्यः । अर्थगत्यर्थो हि शब्दप्रयोगः । अर्थश्चेदवगतः किं शब्दप्रयो-
गेण । एकमेव त्वन्वयवाक्यं व्यतिरेकवाक्यं वा प्रयोक्तव्यम् ।
अनुपलब्धावपि यत्सदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं तदुपल-
भ्यत एवेत्युक्तेऽनुपलभ्यमानं तादृशमसदिति प्रतीतेरन्वय-
सिद्धिः ।
अनुपलब्धावपि व्यतिरेकेणैकेनान्वयगतिः । यत्सदुपलब्धिलक्षण-
प्राप्तमिति । साध्यस्यासद्व्यवहारयोग्यत्वस्य निवृत्तिर्दृश्यसत्त्वरूपमाह ।
तदुपलभ्यत एवेति । अनुपलम्भस्य निवृत्तिमुपलम्भरूपामाह । तदनेन
साध्यनिवृत्तिः साधननिवृत्त्या व्याप्ता दर्शिता । यदि च साधनसम्भवेऽपि
साध्यनिवृत्तिर्भवेन्न साधनाभावेन व्याप्ता भवेत् । अतो व्याप्तिं प्रतिपद्य-
मानेन साधनसम्भवः साध्यसम्भवेन व्याप्तः प्रतिपत्तव्यः । अत एवा-
हानुपलभ्यमानतादृशमिति । दृश्यमसदिति प्रतीतेः संप्रत्ययादन्वय-
सिद्धिरिति ।
द्वयोरप्यनयोः प्रयोगेऽवश्यं पक्षनिर्देशः ।

१ निवर्त्यनिवर्तक०, ख० निवर्त्यनिवर्तकयोः । २ अन्वये, ख० अन्वयेऽपि ।
३ क० इतिकरणो हेतौ । ४ 'तु' इति पदं ख० पुस्तके नास्त्येव । ५ उक्तेन, ख०
युक्तन । ६ क० व्याप्तिप्रतिपद्यमानेन । ७ पदमिदं क० पुस्तके न विद्यते ।