न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

१८ न्यायबिन्दुः
मित्यर्थः । समारोप्यमाणं हि रूपं सकलवह्निसाधारणम् । ततस्तत्^१सामान्य-
लक्षणम् ।
तच्चानुमानस्य ग्राह्यं दर्शयितुमाह—
सोऽनुमानस्य विषयः ।
सोऽनुमानस्य विषयो ग्राह्यरूपः । सर्वनाम्नोऽभिधेयवल्लिङ्गपरिग्रहः ।
सामान्यलक्षणम् । अनुमानस्य विषयं व्याख्यातुकामेनायं स्वलक्षणस्वरूपा-
ख्यानग्रन्थ आवर्तनीयः^२ स्यात् । ततो लाघवार्थं प्रत्यक्षपरिच्छेद एवानु-
मानविषय उक्तः ।
विषयविप्रतिपत्तिं निराकृत्य फलविप्रतिपत्तिं निराकर्तुमाह—
तदेव च प्रत्यक्षं ज्ञानं प्रमाणफलमर्थप्रतीतिरूपत्वात् ।
यदेवानन्तरमुक्तं प्रत्यक्षं तदेव प्रमाणस्य फलम् । कथं प्रमाणफल-
मित्याह । अर्थस्य प्रतीतिरवगमः^३ । सैव रूपं यस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य तदर्थ-
प्रतीतिरूपम् । तस्य भावः । तस्मादेतदुक्तं भवति । प्रापकं ज्ञानं प्रमाणं ।
प्रापणशक्तिश्च न केवलार्थाविनाभावित्वाद्भवति । बीजाद्यविनाभाविनो-
प्यङ्कुरादेरप्रापकत्वात् । तस्मादर्था^४दुत्पत्तावप्यस्य ज्ञानस्यास्ति कश्चिदवश्य-
कर्त्तव्यः प्रापकव्यापारः । येन कृतेनार्थः प्रापितो भवति । स एव च
प्रमाणफलम् । यदनुष्ठानात्प्रापकं भवति ज्ञानम् । उक्तं च पुरस्तात्प्रवृत्ति-
विषयप्रदर्शनमेव प्रापकस्य प्रापकव्यापारो नाम । तदेव च प्रत्यक्षमर्थ-
प्रतीतिरूपमर्थदर्शनरूपम्^५ । अतस्तदेव प्रमाणफलम् ।
यदि तर्हि ज्ञानं प्रमितिरूपत्वात्प्रमाणफलं किं तर्हि प्रमाणमित्याह—
अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणं ।
अर्थेन सह यत्सारूप्यं सादृश्यमस्य^६ ज्ञानस्य तत्प्रमाणमिह । यस्मा-
द्विषयाज्ज्ञान^७मुदेति तद्विषयसदृशं तद्भवति । यथा नीलादुत्पद्यमानं नील-
सदृशम् । तच्च सारूप्यं सादृश्यमाकार इत्याभास इत्यपि व्यपदिश्यते^१० ।
१ ततस्तत्सामान्यलक्षणम्, ख० ततस्तस्मात्सामान्यलक्षणम् । २ पुनः कथनीयः
स्यात् । ३ अवगमो ज्ञानम् । ४ अर्थात्, ख० प्राथादर्थात् । ५ अर्थदर्शन०, ख०
अर्थप्रदर्शन० । ६ सादृश्यम्, ख० यत्साहश्यम् । ७ ज्ञानं, ख० विज्ञानम् ।
८ विज्ञानमर्थजनितमर्थाकारमर्थस्य च ग्राहकमिति यदुक्तं पुरस्तादस्माभिः ।
९ 'सारूप्यम्' इति पदं ख० पुस्तक एवोपलभ्यते । १० कथ्यते ।