न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

१४ न्यायबिन्दुः
एतच्च सिद्धान्तप्रसिद्धं मानसं प्रत्यक्षम् । न त्वस्य प्रसाधकमस्ति
प्रमाणम् । एवं जातीयकं तद्यदि स्यान्न कश्चिद्दोषः स्यादिति वक्तुं लक्षण-
माख्यातमस्येति ।
स्वसंवेदनमाख्यातुमाह—
सर्वचित्तचैत्तानामात्मसंवेदनम् ।
चित्तमर्थमात्रग्राहि । चैत्ता विशेषावस्थाग्राहिणः सुखादयः¹ । सर्वे
च ते चित्तचैत्ताश्च सर्वचित्तचैत्ताः । सुखादय एव स्फुटानुभवत्वात्स्वसंवि-
दिताः । नान्या चित्तावस्थेत्येतदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं सर्वग्रहणं कृतम् । नास्ति
सा काचिच्चित्तावस्था यस्यामात्मनः संवेदनं न प्रत्यक्षं स्यात् । येन हि
रूपेणात्मा वेद्यते तद्रूपमात्मसंवेदनं प्रत्यक्षम् । इह च रूपादौ वस्तुनि
दृश्यमानेऽन्तरः सुखाद्याकारस्तुल्यकालं संवेद्यते । न च गृह्यमाणाकारो
नीलादिः सातादिरूपो वेद्यते इति वक्तुं शक्यम्² । यतो नीलादिः सात-
रूपेणानुभूयत³ इति न निश्चीयते । यदि हि सातादिरूपोऽयं⁴ नीलादिरनु-
भूयत इति निश्चीयेत स्यात्तदौ⁵ तस्य सातादिरूपत्वम् । यस्मिन् रूपे प्रत्य-
क्षस्य साक्षात्कृतित्वव्यापारो विकल्पेनानुगम्यते तत्प्रत्यक्षम् । न च
नीलस्य सातरूपत्वमनुगम्यते । तस्मादसातान्नीलाद्यर्थादन्यदेव सातमनु-
भूयते नीलानुभवकाले । तच्च ज्ञानमेव । ततोऽस्ति ज्ञानानुभवः । तच्च⁶
ज्ञानरूपं वेदनमात्मनः साक्षात्कारी निर्विकल्पकमभ्रान्तं च तस्मात्प्रत्यक्षम् ।
योगिप्रत्यक्षं व्याख्यातुमाह—
भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति ।
भूतः सद्भूतोऽर्थः । प्रमाणेन दृष्टश्च सद्भूतः । यथा चत्वार्या-
१ बाह्यार्थास्तित्ववादिनां सौत्रान्तिकानां मते वस्तु द्विविधम् । बाह्यमा-
न्तरञ्च । बाह्यं पुनर्द्विविधम् । भूतं भौतिकञ्च । आन्तरमपि द्विविधम् । चित्तं
चैत्तञ्च । चैत्तं चैत्तिकमपि कथ्यते । भूतं पृथिव्यादयश्चत्वारः परमाणवः । भौतिकं रूपा-
दयश्चक्षुरादयश्च । चित्तं विज्ञानम् । चैत्तिकं रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्कारसंज्ञकाः पञ्च-
स्कन्धाः । विज्ञानं पुनर्द्विविधम् । आलयविज्ञानमहमित्याकारकम् । प्रवृत्तिविज्ञान-
मिन्द्रियादिजन्यं रूपादिविषयम् । २ वक्तुं शक्यं, ख० शक्यं वक्तुं । ३ सातरूपेण,
ख० सार्तानुरूपेण । ४ सातादिरूपः, ख० सतरूपः । ५ 'तदा' इति पदं ख० पुस्तक
एवोपलभ्यते । ६ तच्च ज्ञानरूपं वेदनं, ख० तत्त्वज्ञानस्वरूपवेदनम् ।