न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रथमपरिच्छेदः १३
मानसप्रत्यक्षे १ परैर्यो २ दोष उद्भावितस्तं ३ निराकर्त्तुं मानसप्रत्यक्ष-
लक्षणमाह—
स्वविषयानन्तरविषयसहकारिणेन्द्रियज्ञानेन समन-
न्तरप्रत्ययेन जनितं तन्मनोविज्ञानम् ।
स्व आत्मीयो विषय इन्द्रियज्ञानस्य ४ तस्यानन्तरः ५ । न विद्यतेऽन्तर-
मस्येत्यनन्तरः । अन्तरं च व्यवधानं विशेषश्चोच्यते । ततश्चान्तरे
प्रतिषिद्धे समानजातीयो द्वितीयक्षणभाव्युपादेयक्षण इन्द्रियविज्ञानविषयस्य
गृह्यते । तथा च सतीन्द्रियज्ञानविषयक्षणादुत्तरक्षण एकसन्तानान्तर्भूतो
गृहीतः । स सहकारी यस्येन्द्रियविज्ञानस्य तत्तथोक्तम् । द्विविधश्च
सहकारी । परस्परोपकारी एककार्यकारी च । इह च क्षणिके वस्तुन्यति-
शयाधानायोगादेककार्यकारित्वेन सहकारी गृह्यते । विषयविज्ञानाभ्यां हि ६
मनोविज्ञानमेकं क्रियते यतस्तद्वनयोर्न ७ परस्परसहकारित्वम् । ईदृशेनेन्द्रिय-
ज्ञानेनालम्बनप्रत्ययभूतेनापि योगिज्ञानं जन्यते । तन्निरासार्थं सम-
नन्तरप्रत्ययग्रहणं कृतम् ८ । समश्चासौ ज्ञानत्वेनानन्तरश्चासावव्यवहितत्वेन
स चासौ प्रत्ययश्च हेतुत्वात्समनन्तरप्रत्ययस्तेन जनितम् ।
तदनेनैकसन्तानान्तर्भूतयोरेवेन्द्रियज्ञानमनोविज्ञानयोर्जन्यजनकभावे
मनोविज्ञानं प्रत्यक्षमित्युक्तं ९ १० भवति । ततो योगिज्ञानं परसन्तानवर्ति
निरस्तम् ११ । यदा चेन्द्रियज्ञानविषयादन्यो विषयो मनोविज्ञानस्य तदा
गृहीतग्रहणादासञ्जि १२ तोऽप्रामाण्यदोषो निरस्तः । यदा चेन्द्रियज्ञानविषयो-
पादेयभूतः क्षणो गृहीतस्तदेन्द्रियज्ञानेनागृहीतस्य विषयान्तरस्य ग्रहणा-
दन्धबधिराद्यभावदोषप्रसंगो निरस्तः । एतच्च मनोविज्ञानमुपरतव्यापारे
चक्षुषि प्रत्यक्षमिष्यते । व्यापारवति तु चक्षुषि यद्रूपज्ञानं तत्सर्वं चक्षु-
राश्रितमेव । इतरथा चक्षुराश्रितत्वानुपपत्तिः कस्यचिदपि विज्ञानस्य १३ ।
१ ख० मानसे च प्रत्यक्षे । २ अन्यवादिभिः । ३ प्रकटीकृतः । ४ ख० विज्ञानस्य ।
५ 'अनन्तरः' इति पदं ख० पुस्तक एवोपलभ्यते । ६ विषयविज्ञानाभ्यां हि मनोविज्ञानं,
ख० विषयविज्ञानाभ्यां मनोविज्ञानाभ्यां मनोविज्ञानम् । ७ तद्वनयोर्न परस्परसहका-
रित्वं, ख० तदनयोः परस्परस्य सहकारित्वम् । ८ 'कृतम्' इति पदं ख० पुस्तके
नैवोपलभ्यते । ९ इदं पदं ख० पुस्तके न विद्यते । १० 'इति' इति पदं ख० पुस्तके
न विद्यते । ११ अपाकृतं खण्डितमित्यभिप्रायः । १२ प्राप्तः । १३ ख० ज्ञानस्य ।