न्यायबिन्दु (आचार्य धर्मकीर्ति - धर्मोत्तर टीका एवं पं. चन्द्रशेखर शास्त्री सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

वादकाले तेन वादिना स्वयं यो धर्मः साधयितुमिष्टः स एव साध्यो नेतरो
धर्म इत्युक्तं भवति । वादिनोऽनिष्टधर्मसाध्यत्वनिवर्तनमस्य वचनस्य फल-
मिति यावत् । अथ कस्मिन्सत्यन्यधर्मसाध्य²त्वसंभवो यन्निवृत्त्यर्थं चेदं³
वक्तमित्याह । तच्छास्त्रकारेणेति । यच्छास्त्रं तेन वादिनाभ्युपगतं तच्छा-
स्त्रकारेण तस्मिन्साध्यधर्मिण्यनेकस्य धर्मस्याभ्युपगमे सत्यन्यधर्मसाध्यत्व-
संभवः । तथा हि शास्त्रं येनाभ्युपगतं तत्सिद्धो धर्मः सर्व एव तेन साध्य
इत्यस्ति विप्रतिपत्तिरनेनापास्यते । अनेकधर्माभ्युपगमेऽपि सति स एव
साध्यो यो वादिन इष्टो नान्य इति ।
ननु च शास्त्रानपेक्षं वस्तुबलप्रवृत्तं लिङ्गम् । अतोऽनपेक्षणीयत्वान्न
शास्त्रे स्थित्वा वादः कर्तव्यः । सत्यम् । आहोपुरुषिकया तु यद्यपि क्वचि-
च्छास्त्रे स्थित इति किंचिच्छास्त्रमभ्युपगतः साधनमाह । तथापि य एव
तस्येष्टः स एव साध्य इति ज्ञापनायेदमुक्तम्—
इष्ट इति यत्रार्थे विवादेन साधनमुपन्यस्तं तस्य
सिद्धिमिच्छता सोऽनुक्तोऽपि वचनेन साध्यस्तदधिकर-
णत्वाद्विवादस्य ।
इष्ट इति । इष्टशब्दमुपक्षिप्त्य व्याचष्टे । यत्रार्थ आत्मनि विरुद्धो
वादः प्रक्रान्तो नास्त्यात्मेत्यात्मप्रतिषेधवाद आत्मसत्तावादविरुद्धो विधि-
प्रतिषेधयोर्विरोधात् । तेन विवादेन हेतुना साधनमुपन्यस्तम् । तस्यात्मा-
र्थस्य सिद्धिं निश्चयमिच्छता वादिना सोऽर्थः साध्य इत्युक्तं भवतीष्ट-
शब्देन । यत्तदित्युक्तं भवतीतिग्रहणमन्ते तदिहापेक्ष्य वाक्यं परिसमापयि-
तव्यम् । यद्यपि परार्थानुमान उक्त एव साध्यो युक्तोऽनुक्तोऽपि तु वच-
नेन साध्यः सामर्थ्योक्तत्वात्तस्य । कुत एतदित्याह । तदित्यादि ।
तदिति । सोऽधिकरणमाश्रयो यस्य स तदधिकरणो विवादस्तस्य भाव-
स्तत्त्वं तस्मादित्येतदुक्तं भवति । यस्माद्विवादं निराकर्तुमिच्छता वादिना
साधनमुपन्यस्तं तस्मात्तदधिकरणं विवादस्य तदेव साध्यम् । यतो विरुद्धं
१ इदं पदं ख० पुस्तके न विद्यते । २ साध्यस्त्व०, ख० साध्यस्त्वस्य । ३ चेदं, ख०
चेतत् । ४ 'तस्य' इति पदं ख० पुस्तके न विद्यते ।