निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

(खं १०)
(निरु०-) “आनो यज्ञं भारती तूयमेत्विला
मनुष्वदिह चेतयन्ती । तिस्रो देवीर्बर्हिरेदं स्योनं
सरस्वती स्वपसः सदन्तु ॥” (ऋ०सं०८,६९,३)
ऐतु नो यज्ञं भारती क्षिप्रम् ।
'भरतः' आदित्यः तस्य भा ।
इला च मनुष्यवत् इह चेतयमाना। तिस्रोदेव्यः
बर्हिरिदं सुखं सरस्वती च सुकर्माणः आसीदन्तु।
'त्वष्टा' तूर्णम्-अश्नुते इति नैरुक्ताः । त्विषेर्वा
स्यात् दीप्तिकर्मणः । त्वक्षतेर्वा स्यात् करोति-
कर्मणः ॥
तस्य-एषा भवति—॥१०(१३)॥
अर्थ:-“आनो यज्ञं०” 'भारती' (भरतः आदित्यः
तस्य भा) भरत नाम जो सूर्य उसकी 'भा' दीप्ति (द्युलोक
की देवी) 'नः' हमारे 'यज्ञम्' यज्ञ को 'तूयम्' ( क्षिप्रम् )
शीघ्र 'आ-एतु' (ऐतु) आवे । 'इला' (च) और इला (पृथिवी
लोक की देवी) 'मनुष्वत्' (मनुष्यवत्) मनुष्य के समान
'चेतयन्ती' चेतती हुई [जैसे मनुष्य न्योता हुआ भोजन करने
को शीघ्र आता है] 'इह' हमारे इस यज्ञ में आवे । 'सर-
स्वती' (च) और सरस्वती (मध्यम लोक की देवी) आवे ।
(ताः एताः) वे ये स्वपसः' (सुकर्माणः) उत्तम कर्म वाली
'तिस्रोदेवीः' (तिस्रो देव्यः) तीनों देवियां 'इदम्' इस 'बर्हिः'