निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( १६० ) ८ अ० २ पा० ७ खं०
दौड़ना, गमने, तथा धारण करने योग्यों का धारण किया
जातो है ।
“तासामेषा०” उन द्वारों की यह ऋचा है-॥६(६)॥
(खं०७)
(निरु०) व्यचस्वतीरुर्विया विश्रयन्तां पतिभ्यो
न जनयः शुम्भमानाः । देवीर्द्वारो बृहतीर्विश्व-
मिन्वादेवेभ्यो भवतसुप्रायणाः॥» [ऋ० सं० ८, ६, ८, ५]
व्यञ्जनवत्यः उरुत्वेन विश्रयन्तापतिभ्यो इव जा-
याः ऊरू मैथुनधर्मे शुशोभिषमाणाः वरतमम्-
अङ्गम् · ऊरू, देव्यो द्वारो बृहत्यो महत्यो 'विश्व-
मिन्वाः' विश्वम् आभिः एति यज्जे ।
गृहद्वारः- इति कात्थक्यः ।
अग्निः- इति शाकपूणिः ।
'उषासानक्ता' उषाश्च नक्ता च ।
'उषा' व्याख्याता ।
'नक्ता' इति रात्रिनाम। अनक्ति भूतानि। अपि
वा अव्यक्तवर्णा ।
तयोः एषा भवति-॥७(१०) ॥
अर्थ:- “व्यचस्वतीः०” (याः) जो ये 'व्यचस्वती' (व्यञ्जनव-
त्यः) अनेक प्रकार आने जाने से युक्त हैं, वे (द्वारः) द्वार (दर-
वाजे) 'उर्विया' (महत्त्वेन) विस्तार से 'विश्रयन्ताम्' खुलजावें ।