निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 924, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( १५७ ) ८ अ० २ पा० ६ खं०
वरीयो देवेभ्यो अदितये स्योनम् ॥” (ऋ० सं०
८, ६, ८, ४)॥
प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वसनाय अस्याः
प्रवृज्यते, अग्रे अन्हो बर्हिः, पूर्वार्द्धे तद् विप्रथते
'वितरं',-विकीर्णतरम्-इति वा, विस्तीर्णतरम्-
इति वा ।
'वरीयः' वरतरम् । उरुतरं वा ।
देवेभ्यश्च अदितये च स्योनम् ।
'स्योनम्'- इति सुखनाम । स्यतेः । अवस्यन्ति-
एतत् । सेवितव्यम्भवति-इति वा ।
'द्वारः' जवतेर्वा । द्रवतेर्वा । वारयतेर्वा ॥
तासाम्-एषा भवति- ॥६(९)॥
अर्थ :- “प्राचीनं०” [ यज्ञ में कुशों का उपयोग- ]
‘अस्याः पृथिव्याः वस्तोः (वसनाय) प्रदिशा (विधिना)
(मन्त्रेण वा) अन्हाम् अग्रे (पूर्वाह्ने) प्राचीनं बर्हिः वृ-
ज्यते' इस पृथिवी के ढांपने के लिये पूर्वाह्नकाल में = दिन
के पहिले पहर में प्राचीन = पूर्व दिशा में गया हुआ अथवा
पूर्वाग्र कुश (डाभ) विधिवाक्य के अनुसार काटा जाता है
अथवा प्रस्तरण मन्त्र से बिछाया जाता है। ‘वरीयः' और २
यज्ञ के अङ्गों से बहुत श्रेष्ठ है । 'वितरं (विकीर्णतरं वा
विस्तीर्णतरं वा) काटा हुआ अथवा बिछाया हुआ 'व्युप्र-
थते' (तद् विप्रथते) वह कुश फैल जाता है। और 'देवेभ्यः'