निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ४५ ) ७ अ० ३ पा० २ खं०
( खं० २ )
(निरु०-) “पूषा त्वेतश्च्यावयतु प्रविद्वाननष्ट पशु
भुवनस्य गोपाः । सत्वैतेभ्यः परिददत् पितृभ्योऽ-
ग्निद्देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः ॥” [ऋ०सं०७,३,२३,३]
पूषा त्वा इतः प्रच्यावयतु, विद्वान् अनष्टपशुः
भुवनस्य गोपाः इति एष हि सर्वेषां भूतानाम्
गोपायिता आदित्यः “सत्वैतेभ्यः परिददत् पि-
तृभ्यः”-इति सांशयिकस्तृतीयः पादः ।
‘पूषा’ पुरस्तात्, तस्य अन्वादेशः-इति एकम्।
‘अग्निः’ उपरिष्टात्, तस्य प्रकीर्त्तना-इति अपरम्
“अग्निद्देवेभ्यः सुविदत्रियेभ्यः” । सुविदत्रं धनं
भवति । विन्दतेर्वा एकोपसर्गात् । दयतेर्वास्याद्
द्व्युपसर्गात् ॥ २ (९) ॥
अर्थः-“पूषात्वेतः” इस ऋचा का देवश्रवस् यामायन
(यम का पुत्र) ऋषि, त्रिष्टुप् छन्दः, और शव (मुर्दे) के
कान में प्रमीत (प्रेत) के अनुमन्त्रण में विनियोग है ।
उस प्रेत से कहा जाता है-
‘पूषा’ भगवान् आदित्य (मार्गों का अधिपति) ‘त्वा’ तुझे
‘इतः’ (मनुष्यलोकात्) इस मनुष्य लोक से (विशेष मार्ग के
द्वारा) ‘प्रच्यावयतु’ हटावे या ले जावे, ‘विद्वान्’ जो आदित्य
देव विद्वान् है-उसका ज्ञान किसी विषय में रुकता नहीं है-